श्रुत्वा ते परिवारवारवनितागीतानि भृङ्गाङ्गना लीयन्ते कमलोदरेषु शनकैः सञ्जातलज्जा इव॥ १३॥
प्रातिकूलिकप्रवृत्तिः शठः; यथा—(मुरा. १.१)
धन्या केयं स्थिता ते शिरसि ? शशिकला; किं नु नामैतदस्याः ? नामैवास्यास्तदेतत् परिचितमपि ते विस्मृतं कस्य हेतोः ?।
नारीं पृच्छामि नेन्दुं कथयतु विजया न प्रमाणं यदीन्दु— र्देव्या निह्नोतुमिच्छोरिति सुरसरितं शाठ्यमव्यात् प्रभोर्वः॥ १४॥
निरपत्रपप्रवृत्तिर्धृष्टः; यथा—
वाचो भामिनि ! किं तवाद्य परुषाः सुभ्रु ! भ्रुवोर्विभ्रमो विश्रान्तः कुत एष लोलनयने ! किं लोहिते लोचने।
स्वेदः किं नु घनस्तनि ! स्तनतटे मुक्ताफलालीतुलां धत्ते, मुञ्च रुषं ममात्र दयिते ! लेशोऽपि नास्त्यागसः॥ १५॥
(४. परिग्रहात्)
अनन्यजानिरसाधारणः; यथा—(उराच. १.३७)
आविवाहसमयाद् गृहे वने शैशवे तदनु यौवने पुनः।
स्वापहेतुरनुपासितोऽन्यया रामबाहुरुपधानमेष ते॥ १६॥
अनेकजानिः साधारणः; यथा—(शाकु. ६.१२)
एकैकमत्र दिवसे दिवसे मदीयं नामाक्षरं गणय गच्छसि यावदन्तम्।
तावत् प्रिये ! मदवरोधगृहप्रवेशं नेता जनस्तव समीपमुपैष्यतीति॥ १७॥
अथैषामेव त्रिधा व्यतिकरे चतुरुत्तरं शतम्। तत्र—
(धीरोदात्तः —८)
धीरोदात्तः सात्त्विकः; स तूत्तम एव; अनुकूलदक्षिणाऽसाधारणसाधारणभेद— व्यतिकरादष्टप्रकारः। तत्र
१. धीरोदात्तानुकूलो यथा—
आतङ्कश्रमसाध्वसव्यतिकरोत्कम्पः कथं सहृताम्॥ १८॥
(पृ.८३४)
२. धीरोदात्तदक्षिणो यथा—(शाकु. ६.५)
रम्यं द्वेष्टि, यथा पुरा प्रकृतिभिर्न प्रत्यहं सेव्यते शय्योपान्तविवर्तनैर्विगमयत्युन्निद एव क्षपाः।
दाक्षिण्येन ददाति वाचमुचितामन्तःपुरेभ्यो यदा गोत्रेषु स्खलतिस्तदा भवति च व्रीडावनम्रश्चिरम्॥ १९॥
३. धीरोदात्तासाधारणो यथा—(मवीच. २.२७)
मुनिरयमथ वीरस्तादृशस्तत्प्रियं मे विरमतु परिकम्पः कातरे ! क्षत्रियाऽसि।
जगति विततकीर्त्तेर्दर्पकण्डूलदोष्णः परिसरणसमर्थो राघवः क्षत्रियोऽहम्॥ २०॥
४. धीरोदात्तसाधारणो यथा—(रघु. १.६५)
किन्तु वध्वां तवैतस्यामदृष्टसदृशप्रजम्।
न मामवति सद्वीपा रत्नसूरपि मोदिनी॥ २१॥
५. धीरोदात्तानुकूलासाधारणो यथा—(उरा. २.१४)