Udyogaparva Adhyāya 86
उद्योगपर्व • अध्यायः 86
Udyogaparva Adhyāya 86 of the classical Mahābhārata with 24 verses.
Total: 24 Verses
•
Citations: MBh 5.86.1–24
•
250 Lexicon Terms
यदाह विदुरः कृष्णे सर्वं तत्सत्यमुच्यते । अनुरक्तो ह्यसंहार्यः पार्थान्प्रति जनार्दनः ॥
English Translation
Duryodhana said What Vidura has said regarding Krishna has been truly spoken; for Janardana is firmly attached to the son of Pritha and inseparable from them.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यद्
यद् [pron]
आह
अह् [1. P.]
विदुरः
विदुर [m]
कृष्णे
कृष्ण [m]
सर्वं
सर्व [pron]
तत्
तद् [pron]
सत्यम्
सत्य [adj]
उच्यते
वच् [2. P.]
अनुरक्तो
अनुरञ्ज् [4. Ā.]
ह्यसंहार्यः
हि [ind]
ह्यसंहार्यः
असंहार्य [adj]
पार्थान्
पार्थ [m]
प्रति
प्रति [ind]
जनार्दनः
जनार्दन [m]
यत्तु सत्कारसंयुक्तं देयं वसु जनार्दने । अनेकरूपं राजेन्द्र न तद्देयं कदाचन ॥
English Translation
The diverse kinds of wealth therefore that is proposed to be bestowed on Janardana for his honour, O chief among kings, should on no account be given.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यत्
यद् [pron]
तु
तु [ind]
सत्कारसंयुक्तं
सत्कार [m]
सत्कारसंयुक्तं
संयुज् [7. Ā.]
देयं
दा [1. Ā.]
वसु
वसु [n]
जनार्दने
जनार्दन [m]
अनेकरूपं
अनेक [adj]
अनेकरूपं
रूप [n]
राजेन्द्र
राजन् [m]
राजेन्द्र
इन्द्र [m]
न
न [ind]
तद्
तद् [pron]
देयं
दा [1. Ā.]
कदाचन
कदाचन [ind]
देशः कालस्तथायुक्तो न हि नार्हति केशवः । मंस्यत्यधोक्षजो राजन्भयादर्चति मामिति ॥
English Translation
Though Keshava is worthy of all that, yet place and time render it in-expedient; for he will come to think on receiving our worship, O king, that we are honoring him out of fear.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
देशः
देश [m]
कालस्तथायुक्तो
काल [m]
कालस्तथायुक्तो
तथा [ind]
कालस्तथायुक्तो
अयुक्त [adj]
न
न [ind]
हि
हि [ind]
नार्हति
न [ind]
नार्हति
अर्ह् [1. Ā.]
केशवः
केशव [m]
मंस्यत्यधोक्षजो
मन् [8. P.]
मंस्यत्यधोक्षजो
अधोक्षज [m]
राजन्
राजन् [m]
भयाद्
भय [n]
अर्चति
अर्च् [1. Ā.]
माम्
मद् [pron]
इति
इति [ind]
अवमानश्च यत्र स्यात्क्षत्रियस्य विशां पते । न तत्कुर्याद्बुधः कार्यमिति मे निश्चिता मतिः ॥
English Translation
O Lord of the world, what would conduce to the disgrace of the Kshatriya race should not be done by a wise man. Such is my decided opinion.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
गयस्य
गय [m]
यजमानस्य
यजमान [m]
तत्र
तत्र [ind]
तत्र
तत्र [ind]
विशां
विश् [f]
पते
पति [m]
न
न [ind]
तत्
तद् [pron]
कुर्याद्
कृ [2. Ā.]
बुधः
बुध [adj]
कार्यम्
कार्य [n]
इति
इति [ind]
मे
मद् [pron]
निश्चिता
निश्चि [5. Ā.]
मतिः
मति [f]
स हि पूज्यतमो देवः कृष्णः कमललोचनः । त्रयाणामपि लोकानां विदितं मम सर्वथा ॥
English Translation
Krishna of big eyes is most worthy of worship in this world by all the three worlds. This fact is always present in my mind.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
हि
हि [ind]
पूज्यतमो
पूज्यतम [adj]
देवः
देव [m]
कृष्णः
कृष्ण [m]
कमललोचनः
कमल [mn]
कमललोचनः
लोचन [n]
त्रयाणाम्
त्रि [nr]
अपि
अपि [ind]
लोकानां
लोक [m]
महत्
महत् [adj]
कार्यं
कार्य [n]
करिष्यसि
कृ [2. Ā.]
न तु तस्मिन्प्रदेयं स्यात्तथा कार्यगतिः प्रभो । विग्रहः समुपारब्धो न हि शाम्यत्यविग्रहात् ॥
English Translation
But circumstances are such, my lord, that nothing should be given him. War having been decided on will not turn into peace by delaying the former.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
न
न [ind]
तु
तु [ind]
तस्मिन्
तद् [pron]
प्रदेयं
प्रदा [3. Ā.]
स्यात्
अस् [2. P.]
तथा
तथा [ind]
कार्यगतिः
कार्य [n]
कार्यगतिः
गति [f]
प्रभो
प्रभु [adj]
विग्रहः
विग्रह [mn]
समुपारब्धो
समुपारभ् [1. Ā.]
न
न [ind]
हि
हि [ind]
शाम्यत्यविग्रहात्
शम् [1. P.]
शाम्यत्यविग्रहात्
अविग्रह [adj]
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा भीष्मः कुरुपितामहः । वैचित्रवीर्यं राजानमिदं वचनमब्रवीत् ॥
English Translation
Vaishampayana said Bhishma, the grandfather of the Kurus, having heard these words of his said these words to the royal son of Vichitravirya.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तस्य
तद् [pron]
तद्
तद् [pron]
वचनं
वचन [n]
श्रुत्वा
श्रु [4. P.]
मातलिः
मातलि [m]
शक्रसारथिः
शक्र [m]
शक्रसारथिः
सारथि [m]
वैचित्रवीर्यं
वैचित्रवीर्य [m]
राजानम्
राजन् [m]
अलं
अलम् [ind]
द्यूतेन
द्यूत [n]
कौरव
कौरव [m]
सत्कृतोऽसत्कृतो वापि न क्रुध्येत जनार्दनः । नालमन्यमवज्ञातुमवज्ञातोऽपि केशवः ॥
English Translation
Janardana will not get angry, whether he is properly received or not. He cannot be insulted; for Keshava is not capable of being SO.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सत्कृतो
सत्कृ [8. Ā.]
ऽसत्कृतो
असत्कृ [8. P.]
वापि
वा [ind]
वापि
अपि [ind]
न
न [ind]
क्रुध्येत
क्रुध् [4. Ā.]
जनार्दनः
जनार्दन [m]
नालम्
न [ind]
नालम्
अलम् [ind]
अन्यम्
अन्य [pron]
अवज्ञातुम्
अवज्ञा [9. Ā.]
अवज्ञातो
अवज्ञा [9. Ā.]
ऽपि
अपि [ind]
केशवः
केशव [m]
यत्तु कार्यं महाबाहो मनसा कार्यतां गतम् । सर्वोपायैर्न तच्छक्यं केनचित्कर्तुमन्यथा ॥
English Translation
Whatever act, O you with long arms, is fructified in his mind's eye cannot be prevented by any man by every mean in his power.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
धारयिष्ये
धारय् [10. Ā.]
महाबाहो
महत् [adj]
महाबाहो
बाहु [mf]
गगनात्
गगन [n]
प्रच्युतां
प्रच्यु [1. Ā.]
शिवाम्
शिवा [f]
सर्वोपायैर्
सर्व [pron]
सर्वोपायैर्
उपाय [m]
न
न [ind]
तच्छक्यं
तद् [pron]
तच्छक्यं
शक्य [adj]
केनचित्
कश्चित् [pron]
कर्तुम्
कृ [2. Ā.]
अन्यथा
अन्यथा [ind]
स यद्ब्रूयान्महाबाहुस्तत्कार्यमविशङ्कया । वासुदेवेन तीर्थेन क्षिप्रं संशाम्य पाण्डवैः ॥
English Translation
What that being with long arms says, should be done without hesitation. Effect peace quickly with the Pandavas through the instrumentality of Vasudeva.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
यद्
यद् [pron]
ब्रूयान्महाबाहुस्तत्
ब्रू [2. Ā.]
ब्रूयान्महाबाहुस्तत्
महत् [adj]
ब्रूयान्महाबाहुस्तत्
बाहु [mf]
ब्रूयान्महाबाहुस्तत्
तद् [pron]
कार्यम्
कृ [2. Ā.]
अविशङ्कया
अविशङ्का [f]
वासुदेवेन
वासुदेव [m]
तीर्थेन
तीर्थ [mn]
क्षिप्रं
क्षिप्रम् [ind]
संशाम्य
संशामय् [10. Ā.]
पाण्डवैः
पाण्डव [m]
धर्म्यमर्थ्यं स धर्मात्मा ध्रुवं वक्ता जनार्दनः । तस्मिन्वाच्याः प्रिया वाचो भवता बान्धवैः सह ॥
English Translation
Janardana, inclined to virtue, will surely say what is conducive to morality as well as worldly profit; and he should be spoken to in agreeable words by yourself along with your friends.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
धर्म्यम्
धर्म्य [adj]
अर्थ्यं
अर्थ्य [adj]
स
तद् [pron]
धर्मात्मा
धर्म [mn]
धर्मात्मा
आत्मन् [m]
ध्रुवं
ध्रुवम् [ind]
वक्ता
वच् [2. P.]
जनार्दनः
जनार्दन [m]
तस्मिन्
तद् [pron]
वाच्याः
वच् [2. P.]
प्रिया
प्रिय [adj]
वाचो
वाच् [f]
भवता
भवत् [adj]
बान्धवैः
बान्धव [m]
सह
सह [ind]
न पर्यायोऽस्ति यद्राजञ्श्रियं निष्केवलामहम् । तैः सहेमामुपाश्नीयां जीवञ्जीवैः पितामह ॥
English Translation
Duryodhana said Since, O king, there is no likelihood of my being the sole enjoy of royalty and since, O grandsire, I cannot share it for life with them.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
न
न [ind]
पर्यायो
पर्याय [m]
ऽस्ति
अस् [2. P.]
यद्
यत् [ind]
राजञ्
राजन् [m]
श्रियं
श्री [f]
निष्केवलाम्
निष्केवल [adj]
अहम्
मद् [pron]
तैः
तद् [pron]
सहेमाम्
सह [ind]
सहेमाम्
इदम् [pron]
उपाश्नीयां
उपाश् [9. P.]
जीवञ्
जीव् [1. Ā.]
जीवैः
जीव [mn]
पितामह
पितामह [m]
इदं तु सुमहत्कार्यं शृणु मे यत्समर्थितम् । परायणं पाण्डवानां नियंस्यामि जनार्दनम् ॥
English Translation
Listen to this great deed which I have fixed in my mind. I shall make Janardana-the refuge of the Pandavas, the captive.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
इदं
इदम् [pron]
तु
तु [ind]
सुमहत्
सु [ind]
सुमहत्
महत् [adj]
कार्यं
कार्य [n]
शृणु
श्रु [4. P.]
मे
मद् [pron]
यत्
यद् [pron]
समर्थितम्
समर्थय् [Denom. Ā.]
तत्
तद् [pron]
प्रतिज्ञाय
प्रतिज्ञा [9. Ā.]
वचनं
वचन [n]
पाण्डवस्य
पाण्डव [m]
जनार्दनः
जनार्दन [m]
तस्मिन्बद्धे भविष्यन्ति वृष्णयः पृथिवी तथा । पाण्डवाश्च विधेया मे स च प्रातरिहेष्यति ॥
English Translation
On his imprisonment, the Vrishnis and the Pandavas, in fact the whole world, will be at my disposal. Krishna, too, will be here tomorrow morning.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तस्मिन्
तद् [pron]
बद्धे
बन्ध् [4. P.]
भविष्यन्ति
भू [1. Ā.]
वृष्णयः
वृष्णि [m]
पृथिवी
पृथिवी [f]
तथा
तथा [ind]
पाण्डवाश्च
पाण्डव [m]
पाण्डवाश्च
च [ind]
विधेया
विधा [3. Ā.]
मे
मद् [pron]
स
तद् [pron]
च
च [ind]
प्रातर्
प्रातर् [ind]
अत्रोपायं यथा सम्यङ्न बुध्येत जनार्दनः । न चापायो भवेत्कश्चित्तद्भवान्प्रब्रवीतु मे ॥
English Translation
Some means for executing this in such a way that Janardana may not at all anticipate it; and so that we way not fall into any danger, should be told me by you.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अत्रोपायं
अत्र [ind]
अत्रोपायं
उपाय [m]
यथा
यथा [ind]
सम्यङ्
सम्यक् [ind]
न
न [ind]
बुध्येत
बुध् [1. Ā.]
जनार्दनः
जनार्दन [m]
न
न [ind]
चापायो
च [ind]
चापायो
अपाय [m]
भवेत्
भू [1. Ā.]
कश्चित्
कश्चित् [pron]
तद्
तद् [pron]
भवान्
भवत् [adj]
प्रब्रवीतु
प्रब्रू [2. Ā.]
मे
मद् [pron]
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा घोरं कृष्णाभिसंहितम् । धृतराष्ट्रः सहामात्यो व्यथितो विमनाभवत् ॥
English Translation
Vaishampayana said Hearing these words of terrible import, namely of making of making Krishna a captive, Dhritarashtra with his ministers became oppressed with pain.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तस्य
तद् [pron]
तद्
तद् [pron]
वचनं
वचन [n]
श्रुत्वा
श्रु [4. P.]
त्वरितो
त्वरित [adj]
ऽहम्
मद् [pron]
इहागतः
इह [ind]
इहागतः
आगम् [6. P.]
धृतराष्ट्रः
धृतराष्ट्र [m]
सहामात्यो
सह [ind]
सहामात्यो
अमात्य [m]
व्यथितो
व्यथ् [1. P.]
विमनाभवत्
विमनस् [adj]
विमनाभवत्
भू [1. Ā.]
ततो दुर्योधनमिदं धृतराष्ट्रोऽब्रवीद्वचः । मैवं वोचः प्रजापाल नैष धर्मः सनातनः ॥
English Translation
Dhritarashtra then said these words to Duryodhana, do not say so, O you protector of men. This is against eternal virtue.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
राजा
राजन् [m]
दुर्योधनो
दुर्योधन [m]
नाम
नाम [ind]
धृतराष्ट्रसुतो
धृतराष्ट्र [m]
धृतराष्ट्रसुतो
सुत [m]
बली
बलिन् [adj]
न
न [ind]
हि
हि [ind]
याचन्ति
याच् [1. Ā.]
राजान
राजन् [m]
एष
एतद् [pron]
धर्मः
धर्म [mn]
सनातनः
सनातन [adj]
दूतश्च हि हृषीकेशः संबन्धी च प्रियश्च नः । अपापः कौरवेयेषु कथं बन्धनमर्हति ॥
English Translation
Hrishikesha is an ambassador; and in relation he is dear to ourselves. He has done no wrong to the Kurus. How then is it proper that he should be made a captive?
Morphemic Decomposition & Padaccheda
दूतश्च
दूत [m]
दूतश्च
च [ind]
हि
हि [ind]
हृषीकेशः
हृषीकेश [m]
संबन्धी
सम्बन्धिन् [adj]
च
च [ind]
प्रियश्च
प्रिय [adj]
प्रियश्च
च [ind]
नः
मद् [pron]
अपापः
अपाप [adj]
कौरवेयेषु
कौरवेय [m]
कथं
कथम् [ind]
बन्धनम्
बन्धन [n]
अर्हति
अर्ह् [1. Ā.]
परीतो धृतराष्ट्रायं तव पुत्रः सुमन्दधीः । वृणोत्यनर्थं न त्वर्थं याच्यमानः सुहृद्गणैः ॥
English Translation
Bhishma said This wicked son of yours, O Dhritarashtra, is on the verge of eternity. He selects the evil and not what is good, though begged by persons who wish well to him.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
परीतो
परी [2. Ā.]
धृतराष्ट्रायं
धृतराष्ट्र [m]
धृतराष्ट्रायं
इदम् [pron]
तव
त्वद् [pron]
पुत्रः
पुत्र [m]
सुमन्दधीः
सु [ind]
सुमन्दधीः
मन्द [adj]
सुमन्दधीः
धी [f]
वृणोत्यनर्थं
वृ [5. Ā.]
वृणोत्यनर्थं
अनर्थ [m]
न
न [ind]
त्वर्थं
तु [ind]
त्वर्थं
अर्थ [mn]
याच्यमानः
याच् [1. Ā.]
सुहृद्गणैः
सुहृद् [m]
सुहृद्गणैः
गण [m]
इममुत्पथि वर्तन्तं पापं पापानुबन्धिनम् । वाक्यानि सुहृदां हित्वा त्वमप्यस्यानुवर्तसे ॥
English Translation
Instead of listening to the advice of your well-wishers, you too follow him, who is established on this unrighteous path and whose surroundings are sinful.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
इमम्
इदम् [pron]
वर्तन्तं
वृत् [3. P.]
पापं
पाप [adj]
पापानुबन्धिनम्
पाप [adj]
पापानुबन्धिनम्
अनुबन्धिन् [adj]
वाक्यानि
वाक्य [n]
सुहृदां
सुहृद् [m]
हित्वा
हा [1. P.]
त्वम्
त्वद् [pron]
अप्यस्यानुवर्तसे
अपि [ind]
अप्यस्यानुवर्तसे
इदम् [pron]
अप्यस्यानुवर्तसे
अनुवृत् [1. Ā.]
कृष्णमक्लिष्टकर्माणमासाद्यायं सुदुर्मतिः । तव पुत्रः सहामात्यः क्षणेन न भविष्यति ॥
English Translation
This son of Dhritarashtra of exceedingly wicked purposes, along with his advisers, will cease to exist in a moment when he comes against Krishna, who can do a work without the least trouble.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
कृष्णम्
कृष्ण [m]
अक्लिष्टकर्माणम्
अक्लिष्ट [adj]
अक्लिष्टकर्माणम्
कर्मन् [n]
आसाद्यायं
आसादय् [10. Ā.]
आसाद्यायं
इदम् [pron]
सुदुर्मतिः
सु [ind]
सुदुर्मतिः
दुर्मति [adj]
तव
त्वद् [pron]
पुत्रः
पुत्र [m]
सहामात्यः
सह [ind]
सहामात्यः
अमात्य [m]
क्षणेन
क्षण [m]
न
न [ind]
भविष्यति
भू [1. Ā.]
पापस्यास्य नृशंसस्य त्यक्तधर्मस्य दुर्मतेः । नोत्सहेऽनर्थसंयुक्तां वाचं श्रोतुं कथंचन ॥
English Translation
I dare not listen to any words of this man of wicked purpose, who has abandoned virtue and who is cruel and sinful.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
पापस्यास्य
पाप [adj]
पापस्यास्य
इदम् [pron]
नृशंसस्य
नृशंस [adj]
त्यक्तधर्मस्य
त्यज् [1. Ā.]
त्यक्तधर्मस्य
धर्म [mn]
दुर्मतेः
दुर्मति [adj]
नोत्सहे
न [ind]
नोत्सहे
उत्सह् [1. P.]
ऽनर्थसंयुक्तां
अनर्थ [m]
ऽनर्थसंयुक्तां
संयुज् [7. Ā.]
वाचं
वाच् [f]
श्रोतुं
श्रु [4. P.]
कथंचन
कथंचन [ind]
इत्युक्त्वा भरतश्रेष्ठो वृद्धः परममन्युमान् । उत्थाय तस्मात्प्रातिष्ठद्भीष्मः सत्यपराक्रमः ॥
English Translation
Having said this, the foremost of aged men among the Bharata Bhishma of true prowess got up and went away from that place, fired with great rage.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
इत्युक्त्वा
इति [ind]
इत्युक्त्वा
वच् [2. P.]
भरतश्रेष्ठो
भरत [m]
भरतश्रेष्ठो
श्रेष्ठ [adj]
वृद्धः
वृद्ध [adj]
परममन्युमान्
परम [adj]
परममन्युमान्
मन्युमत् [adj]
उत्थाय
उत्था [1. Ā.]
तस्मात्
तस्मात् [ind]
प्रातिष्ठद्
प्रस्था [1. Ā.]
भीष्मः
भीष्म [m]
सत्यपराक्रमः
सत्य [adj]
सत्यपराक्रमः
पराक्रम [m]