Aśvamedhikaparva Adhyāya 31
अश्वमेधिकपर्व • अध्यायः 31
Aśvamedhikaparva Adhyāya 31 of the classical Mahābhārata with 14 verses.
Total: 14 Verses
•
Citations: MBh 14.31.1–14
•
250 Lexicon Terms
त्रयो वै रिपवो लोके नव वै गुणतः स्मृताः । हर्षः स्तम्भोऽभिमानश्च त्रयस्ते सात्त्विका गुणाः ॥
English Translation
The Brahmana said There are three enemies in the world. They are said to be minefield, according to their qualities. Exultation, satisfaction, and joy, these three qualities belong to Goodness.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
त्रयो
त्रि [nr]
वै
वै [ind]
रिपवो
रिपु [m]
लोके
लोक [m]
नव
नवन् [adj]
वै
वै [ind]
गुणतः
गुण [mn]
स्मृताः
स्मृ [1. Ā.]
हर्षः
हर्ष [m]
स्तम्भो
स्तम्भ [m]
ऽभिमानश्च
अभिमान [m]
ऽभिमानश्च
च [ind]
त्रयस्ते
त्रि [nr]
त्रयस्ते
तद् [pron]
सात्त्विका
सात्त्विक [adj]
गुणाः
गुण [mn]
शोकः क्रोधोऽतिसंरम्भो राजसास्ते गुणाः स्मृताः । स्वप्नस्तन्द्री च मोहश्च त्रयस्ते तामसा गुणाः ॥
English Translation
Cupidity, anger and hatred, these three qualitics said to belong Darkness. Lassitude, procrastination and delusion, these three qualities belong to Ignorance.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
शोकः
शोक [m]
क्रोधो
क्रोध [m]
ऽतिसंरम्भो
अति [ind]
ऽतिसंरम्भो
संरम्भ [m]
राजसास्ते
राजस [adj]
राजसास्ते
तद् [pron]
गुणाः
गुण [mn]
स्मृताः
स्मृ [1. Ā.]
स्वप्नस्तन्द्री
स्वप्न [mn]
स्वप्नस्तन्द्री
तन्द्रा [f]
च
च [ind]
मोहश्च
मोह [m]
मोहश्च
च [ind]
त्रयस्ते
त्रि [nr]
त्रयस्ते
तद् [pron]
तामसा
तामस [adj]
गुणाः
गुण [mn]
एतान्निकृत्य धृतिमान्बाणसंघैरतन्द्रितः । जेतुं परानुत्सहते प्रशान्तात्मा जितेन्द्रियः ॥
English Translation
Cutting these with showers of arrows, the intelligent man, free from idleness possessed of a tranquil soul, and with his senses under control, ventures to defeat others.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एतान्निकृत्य
एतद् [pron]
एतान्निकृत्य
निकृत् [6. Ā.]
धृतिमान्
धृतिमत् [adj]
बाणसंघैर्
बाण [m]
बाणसंघैर्
संघ [m]
अतन्द्रितः
अतन्द्रित [adj]
विद्वांसः
विद्वस् [adj]
सुव्रता
सुव्रत [adj]
यत्र
यत्र [ind]
शान्तात्मानो
शम् [1. P.]
शान्तात्मानो
आत्मन् [m]
जितेन्द्रियाः
जि [9. P.]
जितेन्द्रियाः
इन्द्रिय [n]
अत्र गाथाः कीर्तयन्ति पुराकल्पविदो जनाः । अम्बरीषेण या गीता राज्ञा राज्यं प्रशासता ॥
English Translation
About it, persons conversant with ancient cycles recite some verses which were sung formerly by king Ambarisha who had acquired a tranquil soul.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अत्र
अत्र [ind]
गाथाः
गाथा [f]
कामगीताः
काम [m]
कामगीताः
गा [2. P.]
कीर्तयन्ति
कीर्तय् [10. Ā.]
पुराविदः
पुराविद् [m]
अम्बरीषेण
अम्बरीष [m]
या
यद् [pron]
गीता
गा [2. P.]
राज्ञा
राजन् [m]
राज्यं
राज्य [n]
प्रशासता
प्रशास् [2. Ā.]
समुदीर्णेषु दोषेषु वध्यमानेषु साधुषु । जग्राह तरसा राज्यमम्बरीष इति श्रुतिः ॥
English Translation
When various kinds of faults were reigning supreme and when the righteous were afflicted, the illustrious Ambarisha put forth his strength for assuming sovereignty.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
समुदीर्णेषु
समुदीर् [2. Ā.]
दोषेषु
दोष [mn]
वध्यमानेषु
वध् [4. P.]
साधुषु
साधु [adj]
जग्राह
ग्रह् [6. Ā.]
तरसा
तरस् [n]
राज्यम्
राज्य [n]
अम्बरीष
अम्बरीष [m]
इति
इति [ind]
श्रुतिः
श्रुति [f]
स निगृह्य महादोषान्साधून्समभिपूज्य च । जगाम महतीं सिद्धिं गाथां चेमां जगाद ह ॥
English Translation
Subduing his own faults and adoring the righteous, he acquired great success and sang these verses.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
निगृह्य
निग्रह् [9. Ā.]
महादोषान्
महत् [adj]
महादोषान्
दोष [mn]
साधून्
साधु [adj]
समभिपूज्य
समभिपूजय् [10. P.]
च
च [ind]
जगाम
गम् [6. Ā.]
महतीं
महत् [adj]
सिद्धिं
सिद्धि [f]
गाथां
गाथा [f]
चेमां
च [ind]
चेमां
इदम् [pron]
जगाद
गद् [1. Ā.]
ह
ह [ind]
भूयिष्ठं मे जिता दोषा निहताः सर्वशत्रवः । एको दोषोऽवशिष्टस्तु वध्यः स न हतो मया ॥
English Translation
I have controlled many faults. I have slain all enemies. But there is one, the greatest, vice which deserves to be destroyed but which has not been destroyed be me.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
भूयिष्ठं
भूयिष्ठ [adj]
मे
मद् [pron]
जिता
जि [9. P.]
दोषा
दोष [mn]
निहताः
निहन् [2. Ā.]
सर्वशत्रवः
सर्व [pron]
सर्वशत्रवः
शत्रु [m]
एको
एक [pron]
दोषो
दोष [mn]
ऽवशिष्टस्तु
अवशिष् [7. P.]
ऽवशिष्टस्तु
तु [ind]
वध्यः
वध् [4. P.]
स
तद् [pron]
न
न [ind]
हतो
हन् [6. P.]
मया
मद् [pron]
येन युक्तो जन्तुरयं वैतृष्ण्यं नाधिगच्छति । तृष्णार्त इव निम्नानि धावमानो न बुध्यते ॥
English Translation
Urged by that fault, this individual soul fails to attain to freedom from desire. Possessed by desire, one runs into ditches without knowing it.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
येन
यद् [pron]
युक्तो
युज् [6. Ā.]
जन्तुर्
जन्तु [m]
अयं
इदम् [pron]
वैतृष्ण्यं
वैतृष्ण्य [n]
नाधिगच्छति
न [ind]
नाधिगच्छति
अधिगम् [1. Ā.]
तृष्णार्त
तृष्णा [f]
तृष्णार्त
आर्त [adj]
इव
इव [ind]
निम्नानि
निम्न [n]
धावमानो
धाव् [1. Ā.]
न
न [ind]
बुध्यते
बुध् [1. Ā.]
अकार्यमपि येनेह प्रयुक्तः सेवते नरः । तं लोभमसिभिस्तीक्ष्णैर्निकृन्तन्तं निकृन्तत ॥
English Translation
Urged by that fault, one induigcs in forbidden deeds. Do you cut off, cut off, that cupidity with sharp-edged swords.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अकार्यम्
अकार्य [n]
अपि
अपि [ind]
येनेह
यद् [pron]
येनेह
इह [ind]
प्रयुक्तः
प्रयुज् [7. Ā.]
सेवते
सेव् [4. P.]
नरः
नर [m]
तं
तद् [pron]
लोभम्
लोभ [m]
असिभिस्तीक्ष्णैर्
असि [m]
असिभिस्तीक्ष्णैर्
तीक्ष्ण [adj]
निकृन्तन्तं
निकृत् [6. Ā.]
निकृन्तत
निकृत् [6. Ā.]
लोभाद्धि जायते तृष्णा ततश्चिन्ता प्रसज्यते । स लिप्समानो लभते भूयिष्ठं राजसान्गुणान् ॥
English Translation
From cupidity originates desire. From desire originates anxiety. The man who yields to desire acquires many qualities which bclong 10 Darkness,
Morphemic Decomposition & Padaccheda
लोभाद्धि
लोभ [m]
लोभाद्धि
हि [ind]
जायते
जन् [4. P.]
तृष्णा
तृष्णा [f]
ततश्चिन्ता
ततस् [ind]
ततश्चिन्ता
चिन्ता [f]
प्रसज्यते
प्रसञ्ज् [1. Ā.]
स
तद् [pron]
लिप्समानो
लिप्स् [Desid. P.]
लभते
लभ् [1. P.]
भूयिष्ठं
भूयिष्ठ [adj]
राजसान्
राजस [adj]
गुणान्
गुण [mn]
स तैर्गुणैः संहतदेहबन्धनः; पुनः पुनर्जायति कर्म चेहते । जन्मक्षये भिन्नविकीर्णदेहः; पुनर्मृत्युं गच्छति जन्मनि स्वे ॥
English Translation
When these have been acquired, he gets many qualities which belong to ignorance. On account of the qualities, he repeatedly takes birth, with the fetters of body united, and is moved to action. Upon the expiration of life, with body becoming separated and scattered, he once mects with death which is due to birth itself.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
तैर्
तद् [pron]
गुणैः
गुण [mn]
संहतदेहबन्धनः
संहन् [2. P.]
संहतदेहबन्धनः
देह [mn]
संहतदेहबन्धनः
बन्धन [n]
पुनः
पुनर् [ind]
पुनर्
पुनर् [ind]
जायति
जन् [4. P.]
कर्म
कर्मन् [n]
चेहते
च [ind]
चेहते
ईह् [1. P.]
जन्मक्षये
जन्मन् [n]
जन्मक्षये
क्षय [m]
भिन्नविकीर्णदेहः
भिद् [6. P.]
भिन्नविकीर्णदेहः
विकृ [6. Ā.]
भिन्नविकीर्णदेहः
देह [mn]
पुनर्
पुनर् [ind]
मृत्युं
मृत्यु [m]
गच्छति
गम् [6. Ā.]
जन्मनि
जन्मन् [n]
स्वे
स्व [adj]
तस्मादेनं सम्यगवेक्ष्य लोभं; निगृह्य धृत्यात्मनि राज्यमिच्छेत् । एतद्राज्यं नान्यदस्तीति विद्या;द्यस्त्वत्र राजा विजितो ममैकः ॥
English Translation
Hence, duly understanding this, and governing cupidity by intelligence, one should desire for sovereignty in his soul. This is (true) sovereignty. There is no other sovereignty here. The soul properly understood, is the king.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तस्माद्
तस्मात् [ind]
एनं
एनद् [pron]
सम्यग्
सम्यक् [ind]
अवेक्ष्य
अवेक्ष् [1. P.]
लोभं
लोभ [m]
निगृह्य
निग्रह् [9. Ā.]
धृत्यात्मनि
धृ [4. P.]
धृत्यात्मनि
आत्मन् [m]
राज्यम्
राज्य [n]
इच्छेत्
इष् [1. P.]
एतद्
एतद् [pron]
राज्यं
राज्य [n]
नान्यद्
न [ind]
नान्यद्
अन्य [pron]
अस्तीति
अस् [2. P.]
अस्तीति
इति [ind]
विद्याद्
विद् [6. Ā.]
यस्त्वत्र
यद् [pron]
यस्त्वत्र
तु [ind]
यस्त्वत्र
अत्र [ind]
राजा
राजन् [m]
विजितो
विजि [1. Ā.]
ममैकः
मद् [pron]
ममैकः
एक [pron]
इति राज्ञाम्बरीषेण गाथा गीता यशस्विना । आधिराज्यं पुरस्कृत्य लोभमेकं निकृन्तता ॥
English Translation
Even these were thc verses sung by the illustrious king Ambarisha, on the subject of sovereignty which he kept before him, that king who had severed the one foremost fault, viz.. cupidity.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
इति
इति [ind]
राज्ञाम्बरीषेण
राजन् [m]
राज्ञाम्बरीषेण
अम्बरीष [m]
गाथा
गाथा [f]
गीता
गा [2. P.]
यशस्विना
यशस्विन् [adj]
आधिराज्यं
आधिराज्य [n]
पुरस्कृत्य
पुरस्कृ [8. Ā.]
लोभम्
लोभ [m]
एकं
एक [pron]
निकृन्तता
निकृत् [6. Ā.]