Śāntiparva Adhyāya 55
शान्तिपर्व • अध्यायः 55
Śāntiparva Adhyāya 55 of the classical Mahābhārata with 21 verses.
Total: 21 Verses
•
Citations: MBh 12.55.1–21
•
250 Lexicon Terms
अथाब्रवीन्महातेजा वाक्यं कौरवनन्दनः । हन्त धर्मान्प्रवक्ष्यामि दृढे वाङ्मनसी मम । तव प्रसादाद्गोविन्द भूतात्मा ह्यसि शाश्वतः ॥
English Translation
Vaishampayana said The highly energetic delighter of Kurus, viz., Bhishma said,—'I shall describe the subject of duty. My speech and mind have become steady, through your favour, O Govinda, since you are the eternal soul of every being.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अथाब्रवीन्महातेजा
अथ [ind]
अथाब्रवीन्महातेजा
ब्रू [2. Ā.]
अथाब्रवीन्महातेजा
महत् [adj]
अथाब्रवीन्महातेजा
तेजस् [n]
वाक्यं
वाक्य [n]
कौरवनन्दनः
कौरव [m]
कौरवनन्दनः
नन्दन [m]
हन्त
हन्त [ind]
धर्मान्
धर्म [mn]
प्रवक्ष्यामि
प्रवच् [2. P.]
दृढे
दृढ [adj]
वाङ्मनसी
वाच् [f]
वाङ्मनसी
मनस् [n]
मम
मद् [pron]
तव
त्वद् [pron]
प्रसादाद्
प्रसाद [m]
गोविन्द
गोविन्द [m]
भूतात्मा
भूतात्मन् [m]
ह्यसि
हि [ind]
ह्यसि
अस् [2. P.]
शाश्वतः
शाश्वत [adj]
युधिष्ठिरस्तु मां राजा धर्मान्समनुपृच्छतु । एवं प्रीतो भविष्यामि धर्मान्वक्ष्यामि चानघ ॥
English Translation
Let the righteous-souled Yudhishthira enquire of me about morality and duty. I shall then be much pleased to speak of all duties.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
युधिष्ठिरस्तु
युधिष्ठिर [m]
युधिष्ठिरस्तु
तु [ind]
मां
मद् [pron]
राजा
राजन् [m]
धर्मान्
धर्म [mn]
समनुपृच्छतु
समनुप्रच्छ् [6. P.]
एवं
एवम् [ind]
प्रीतो
प्री [9. Ā.]
भविष्यामि
भू [1. Ā.]
धर्मान्
धर्म [mn]
वक्ष्यामि
वच् [2. P.]
चानघ
च [ind]
चानघ
अनघ [adj]
यस्मिन्राजर्षभे जाते धर्मात्मनि महात्मनि । अहृष्यन्नृषयः सर्वे स मां पृच्छतु पाण्डवः ॥
English Translation
Let the son of Pandu, that virtuous and noble royal sage, upon whose birth all the Vrishnis were filled with joy, question me.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यस्मिन्
यद् [pron]
राजर्षभे
राजन् [m]
राजर्षभे
ऋषभ [m]
जाते
जन् [4. P.]
धर्मात्मनि
धर्म [mn]
धर्मात्मनि
आत्मन् [m]
महात्मनि
महात्मन् [adj]
अहृष्यन्न्
हृष् [1. P.]
ऋषयः
ऋषि [m]
सर्वे
सर्व [pron]
स
तद् [pron]
मां
मद् [pron]
पृच्छतु
प्रच्छ् [1. P.]
पाण्डवः
पाण्डव [m]
सर्वेषां दीप्तयशसां कुरूणां धर्मचारिणाम् । यस्य नास्ति समः कश्चित्स मां पृच्छतु पाण्डवः ॥
English Translation
Let the son of Pandu, who has no peer among all the Kurus, among all righteous persons and among celebrated men question me.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सर्वेषां
सर्व [pron]
दीप्तयशसां
दीप् [4. P.]
दीप्तयशसां
यशस् [n]
कुरूणां
कुरु [m]
धर्मचारिणाम्
धर्म [mn]
धर्मचारिणाम्
चारिन् [adj]
अहृष्यन्न्
हृष् [1. P.]
ऋषयः
ऋषि [m]
सर्वे
सर्व [pron]
स
तद् [pron]
मां
मद् [pron]
पृच्छतु
प्रच्छ् [1. P.]
पाण्डवः
पाण्डव [m]
धृतिर्दमो ब्रह्मचर्यं क्षमा धर्मश्च नित्यदा । यस्मिन्नोजश्च तेजश्च स मां पृच्छतु पाण्डवः ॥
English Translation
let the son of Pandu, who is endued with intelligence, self-restraint, Brahmacharya, forgiveness righteousness, mental vigour and energy, question me.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
धृतिर्
धृति [f]
दमो
दम [m]
ब्रह्मचर्यं
ब्रह्मचर्य [n]
क्षमा
क्षमा [f]
धर्मश्च
धर्म [mn]
धर्मश्च
च [ind]
नित्यदा
नित्यदा [ind]
अहृष्यन्न्
हृष् [1. P.]
ऋषयः
ऋषि [m]
सर्वे
सर्व [pron]
स
तद् [pron]
मां
मद् [pron]
पृच्छतु
प्रच्छ् [1. P.]
पाण्डवः
पाण्डव [m]
सत्यं दानं तपः शौचं शान्तिर्दाक्ष्यमसंभ्रमः । यस्मिन्नेतानि सर्वाणि स मां पृच्छतु पाण्डवः ॥
English Translation
Let the son of Pandu, who is settled in truth, charity, penances, heroism, peacefulness, cleverness, and fearlessness, question me.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सत्यं
सत्य [n]
दानं
दान [n]
तपः
तपस् [n]
शौचं
शौच [n]
शान्तिर्
शान्ति [f]
दाक्ष्यम्
दाक्ष्य [n]
असंभ्रमः
असम्भ्रम [m]
अहृष्यन्न्
हृष् [1. P.]
ऋषयः
ऋषि [m]
सर्वे
सर्व [pron]
स
तद् [pron]
मां
मद् [pron]
पृच्छतु
प्रच्छ् [1. P.]
पाण्डवः
पाण्डव [m]
यो न कामान्न संरम्भान्न भयान्नार्थकारणात् । कुर्यादधर्मं धर्मात्मा स मां पृच्छतु पाण्डवः ॥
English Translation
Let the pious son of Pandu, who would never commit a sin actuated by desire of pleasure of profit or from fear, question me.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यो
यद् [pron]
न
न [ind]
कामान्न
काम [m]
कामान्न
न [ind]
संरम्भान्न
संरम्भ [m]
संरम्भान्न
न [ind]
भयान्नार्थकारणात्
भय [n]
भयान्नार्थकारणात्
न [ind]
भयान्नार्थकारणात्
अर्थ [mn]
भयान्नार्थकारणात्
कारण [n]
यस्य
यद् [pron]
नास्ति
न [ind]
नास्ति
अस् [2. P.]
समः
सम [pron]
कश्चित्
कश्चित् [pron]
स
तद् [pron]
मां
मद् [pron]
पृच्छतु
प्रच्छ् [1. P.]
पाण्डवः
पाण्डव [m]
संबन्धिनोऽतिथीन्भृत्यान्संश्रितोपाश्रितांश्च यः । संमानयति सत्कृत्य स मां पृच्छतु पाण्डवः ॥
English Translation
Let the son of Pandu, who always by his favour honours his relative and guests and servants and dependants, question me.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
संबन्धिनो
सम्बन्धिन् [adj]
ऽतिथीन्
अतिथि [m]
भृत्यान्
भृत्य [m]
संश्रितोपाश्रितांश्च
संश्रि [1. Ā.]
संश्रितोपाश्रितांश्च
उपाश्रि [1. Ā.]
संश्रितोपाश्रितांश्च
च [ind]
यः
यद् [pron]
अहृष्यन्न्
हृष् [1. P.]
ऋषयः
ऋषि [m]
सर्वे
सर्व [pron]
स
तद् [pron]
मां
मद् [pron]
पृच्छतु
प्रच्छ् [1. P.]
पाण्डवः
पाण्डव [m]
सत्यनित्यः क्षमानित्यो ज्ञाननित्योऽतिथिप्रियः । यो ददाति सतां नित्यं स मां पृच्छतु पाण्डवः ॥
English Translation
Let the son of Pandu, who is ever truthful, forgiving, endued with knowledge, and attentive to guests and who always makes gifts to the pious, question me.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सत्यनित्यः
सत्य [n]
सत्यनित्यः
नित्य [adj]
क्षमानित्यो
क्षमा [f]
क्षमानित्यो
नित्य [adj]
ज्ञाननित्यो
ज्ञान [n]
ज्ञाननित्यो
नित्य [adj]
ऽतिथिप्रियः
अतिथि [m]
ऽतिथिप्रियः
प्रिय [adj]
अहृष्यन्न्
हृष् [1. P.]
ऋषयः
ऋषि [m]
सर्वे
सर्व [pron]
स
तद् [pron]
मां
मद् [pron]
पृच्छतु
प्रच्छ् [1. P.]
पाण्डवः
पाण्डव [m]
इज्याध्ययननित्यश्च धर्मे च निरतः सदा । शान्तः श्रुतरहस्यश्च स मां पृच्छतु पाण्डवः ॥
English Translation
Let the son of Pandu, who always celebrates sacrifices and studies the Vedas and satisfies the morality and duty, who is ever peaceful and who has heard all mysteries, question me.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
इज्याध्ययननित्यश्च
इज्या [f]
इज्याध्ययननित्यश्च
अध्ययन [n]
इज्याध्ययननित्यश्च
नित्य [adj]
इज्याध्ययननित्यश्च
च [ind]
धर्मे
धर्म [mn]
च
च [ind]
निरतः
निरत [adj]
सदा
सदा [ind]
अहृष्यन्न्
हृष् [1. P.]
ऋषयः
ऋषि [m]
सर्वे
सर्व [pron]
स
तद् [pron]
मां
मद् [pron]
पृच्छतु
प्रच्छ् [1. P.]
पाण्डवः
पाण्डव [m]
लज्जया परयोपेतो धर्मात्मा स युधिष्ठिरः । अभिशापभयाद्भीतो भवन्तं नोपसर्पति ॥
English Translation
Vasudeva said 'King Yudhishthira, possessed by great shame and fearing your imprecations, does not venture to approach you.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
लज्जया
लज्जा [f]
परयोपेतो
पर [pron]
परयोपेतो
उपे [2. Ā.]
धर्मात्मा
धर्म [mn]
धर्मात्मा
आत्मन् [m]
स
तद् [pron]
युधिष्ठिरः
युधिष्ठिर [m]
अभिशापभयाद्
अभिशाप [m]
अभिशापभयाद्
भय [n]
भीतो
भी [1. Ā.]
भवन्तं
भवत् [adj]
नोपसर्पति
न [ind]
नोपसर्पति
उपसृप् [1. Ā.]
लोकस्य कदनं कृत्वा लोकनाथो विशां पते । अभिशापभयाद्भीतो भवन्तं नोपसर्पति ॥
English Translation
That king, O monarch, having caused a great carnage, ventures not to approach you from fear of your curse.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
लोकस्य
लोक [m]
कदनं
कदन [n]
कृत्वा
कृ [2. Ā.]
लोकनाथो
लोकनाथ [m]
विशां
विश् [f]
पते
पति [m]
अभिशापभयाद्
अभिशाप [m]
अभिशापभयाद्
भय [n]
भीतो
भी [1. Ā.]
भवन्तं
भवत् [adj]
नोपसर्पति
न [ind]
नोपसर्पति
उपसृप् [1. Ā.]
पूज्यान्मान्यांश्च भक्तांश्च गुरून्संबन्धिबान्धवान् । अर्घ्यार्हानिषुभिर्हत्वा भवन्तं नोपसर्पति ॥
English Translation
Having wounded with arrows those who were worthy of his worship, those who were devoted to him, those who were his preceptors, those who were his relatives and kinsmen, and those who deserved his highest regard, he ventures not to approach you.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
पूज्यान्मान्यांश्च
पूजय् [10. Ā.]
पूज्यान्मान्यांश्च
मानय् [10. Ā.]
पूज्यान्मान्यांश्च
च [ind]
भक्तांश्च
भक्त [m]
भक्तांश्च
च [ind]
गुरून्
गुरु [m]
संबन्धिबान्धवान्
सम्बन्धिन् [adj]
संबन्धिबान्धवान्
बान्धव [m]
अभिशापभयाद्
अभिशाप [m]
अभिशापभयाद्
भय [n]
भीतो
भी [1. Ā.]
भवन्तं
भवत् [adj]
नोपसर्पति
न [ind]
नोपसर्पति
उपसृप् [1. Ā.]
ब्राह्मणानां यथा धर्मो दानमध्ययनं तपः । क्षत्रियाणां तथा कृष्ण समरे देहपातनम् ॥
English Translation
Bhishma said As the duty of the Brahmanas is to practise charity, to study, and perform penances, so the duty of Kshatriyas is to renounce their bodies, OKrishna, in battle.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ब्राह्मणानां
ब्राह्मण [m]
यथा
यथा [ind]
धर्मो
धर्म [mn]
दानम्
दान [n]
अध्ययनं
अध्ययन [n]
तपः
तपस् [n]
क्षत्रियाणां
क्षत्रिय [m]
तथा
तथा [ind]
कृष्ण
कृष्ण [m]
समरे
समर [mn]
देहपातनम्
देह [mn]
देहपातनम्
पातन [mfn]
पितॄन्पितामहान्पुत्रान्गुरून्संबन्धिबान्धवान् । मिथ्याप्रवृत्तान्यः संख्ये निहन्याद्धर्म एव सः ॥
English Translation
Kshatriyas should kill fathers and grandfathers and brothers and preceptors and relatives and kinsmen that may give them an unjust battle. This is their open duty.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
पूज्यान्मान्यांश्च
पूजय् [10. Ā.]
पूज्यान्मान्यांश्च
मानय् [10. Ā.]
पूज्यान्मान्यांश्च
च [ind]
भक्तांश्च
भक्त [m]
भक्तांश्च
च [ind]
गुरून्
गुरु [m]
संबन्धिबान्धवान्
सम्बन्धिन् [adj]
संबन्धिबान्धवान्
बान्धव [m]
मिथ्याप्रवृत्तान्
मिथ्या [ind]
मिथ्याप्रवृत्तान्
प्रवृत् [1. Ā.]
यः
यद् [pron]
संख्ये
संख्य [n]
निहन्याद्
निहन् [2. Ā.]
धर्म
धर्म [mn]
एव
एव [ind]
सः
तद् [pron]
समयत्यागिनो लुब्धान्गुरूनपि च केशव । निहन्ति समरे पापान्क्षत्रियो यः स धर्मवित् ॥
English Translation
The Kshatriya, O Keshava, knows his own duty who kills in battle his very preceptors, if they happen to be sinful and covetous and negligent of restraints and vows.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
समयत्यागिनो
समय [m]
समयत्यागिनो
त्यागिन् [adj]
लुब्धान्
लुभ् [4. Ā.]
गुरून्
गुरु [m]
अपि
अपि [ind]
च
च [ind]
केशव
केशव [m]
निहन्ति
निहन् [2. Ā.]
समरे
समर [mn]
पापान्
पाप [adj]
क्षत्रियो
क्षत्रिय [m]
यः
यद् [pron]
स
तद् [pron]
धर्मवित्
धर्म [mn]
धर्मवित्
विद् [adj]
आहूतेन रणे नित्यं योद्धव्यं क्षत्रबन्धुना । धर्म्यं स्वर्ग्यं च लोक्यं च युद्धं हि मनुरब्रवीत् ॥
English Translation
A Kshatriya, when challenged, must always fight in battle, for Manu has said that a righteous battle acquire both heaven and fame on Earth for him.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
आहूतेन
आह्वा [4. Ā.]
रणे
रण [m]
नित्यं
नित्यम् [ind]
योद्धव्यं
युध् [2. P.]
क्षत्रबन्धुना
क्षत्रबन्धु [m]
धर्म्यं
धर्म्य [adj]
स्वर्ग्यं
स्वर्ग्य [adj]
च
च [ind]
लोक्यं
लोक्य [adj]
च
च [ind]
युद्धं
युद्ध [n]
हि
हि [ind]
मनुर्
मनु [m]
अब्रवीत्
ब्रू [2. Ā.]
एवमुक्तस्तु भीष्मेण धर्मराजो युधिष्ठिरः । विनीतवदुपागम्य तस्थौ संदर्शनेऽग्रतः ॥
English Translation
Vaishampayana said After Bhishma had spoken thus, Dharma's son Yudhishthira humbly approached the Kuru hero and stood before him.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एवम्
एवम् [ind]
उक्तो
वच् [2. P.]
भगवता
भगवत् [adj]
धर्मराजो
धर्मराज [m]
युधिष्ठिरः
युधिष्ठिर [m]
विनीतवद्
विनी [1. Ā.]
विनीतवद्
वत् [ind]
उपागम्य
उपागम् [1. P.]
तस्थौ
स्था [1. Ā.]
संदर्शने
संदर्शन [n]
ऽग्रतः
अग्रतस् [ind]
अथास्य पादौ जग्राह भीष्मश्चाभिननन्द तम् । मूर्ध्नि चैनमुपाघ्राय निषीदेत्यब्रवीत्तदा ॥
English Translation
He seized the feet of Bhishma who in return cheered him with affectionate words. Smelling his head, Bhishma asked Yudhishthira to take his seat.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अथास्य
अथ [ind]
अथास्य
इदम् [pron]
पादौ
पाद [m]
जग्राह
ग्रह् [6. Ā.]
भीष्मश्चाभिननन्द
भीष्म [m]
भीष्मश्चाभिननन्द
च [ind]
भीष्मश्चाभिननन्द
अभिनन्द् [1. Ā.]
तम्
तद् [pron]
मूर्ध्नि
मूर्धन् [m]
चैनम्
च [ind]
चैनम्
एनद् [pron]
उपाघ्राय
उपाघ्रा [3. P.]
निषीदेत्यब्रवीत्
निषद् [1. Ā.]
निषीदेत्यब्रवीत्
इति [ind]
निषीदेत्यब्रवीत्
ब्रू [2. Ā.]
तदा
तदा [ind]
तमुवाचाथ गाङ्गेय ऋषभः सर्वधन्विनाम् । पृच्छ मां तात विस्रब्धं मा भैस्त्वं कुरुसत्तम ॥
English Translation
Then Ganga's son, that best of bowmen, addressed Yudhishthira, saying,—'Do not fear, O best of the Kurus. Ask me, O child, without any hesitation.'
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तम्
तद् [pron]
उवाचाथ
वच् [2. P.]
उवाचाथ
अथ [ind]
गाङ्गेय
गाङ्गेय [m]
ऋषभः
ऋषभ [m]
सर्वधन्विनाम्
सर्व [pron]
सर्वधन्विनाम्
धन्विन् [adj]
पृच्छ
प्रच्छ् [1. P.]
मां
मद् [pron]
तात
तात [m]
विस्रब्धं
विश्रम्भ् [1. Ā.]
मा
मा [ind]
भैस्त्वं
भी [1. Ā.]
भैस्त्वं
त्वद् [pron]
कुरुसत्तम
कुरुसत्तम [m]