Śalyaparva Adhyāya 48
शल्यपर्व • अध्यायः 48
Śalyaparva Adhyāya 48 of the classical Mahābhārata with 24 verses.
Total: 24 Verses
•
Citations: MBh 9.48.1–24
•
250 Lexicon Terms
इन्द्रतीर्थं ततो गत्वा यदूनां प्रवरो बली । विप्रेभ्यो धनरत्नानि ददौ स्नात्वा यथाविधि ॥
English Translation
Vaishampayana said "The powerful chief of the Yadus, having gone to Indra's Tirtha, bathed there according to due rites and distributed wealth and gems amongst the Brahmanas.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
इन्द्रतीर्थं
इन्द्रतीर्थ [n]
ततो
ततस् [ind]
गत्वा
गम् [6. Ā.]
यदूनां
यदु [m]
प्रवरो
प्रवर [adj]
बली
बलिन् [adj]
विप्रेभ्यो
विप्र [m]
धनरत्नानि
धन [n]
धनरत्नानि
रत्न [mn]
ददौ
दा [1. Ā.]
स्नात्वा
स्ना [2. Ā.]
यथाविधि
यथाविधि [ind]
तत्र ह्यमरराजोऽसावीजे क्रतुशतेन ह । बृहस्पतेश्च देवेशः प्रददौ विपुलं धनम् ॥
English Translation
There the chief of the celestials had performed a hundreds horse-sacrifices and given immense wealth to Brihaspati.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तत्र
तत्र [ind]
ह्यमरराजो
हि [ind]
ह्यमरराजो
अमरराज [m]
ऽसावीजे
अदस् [pron]
ऽसावीजे
यज् [2. P.]
क्रतुशतेन
क्रतु [m]
क्रतुशतेन
शत [mn]
ह
ह [ind]
बृहस्पतेश्च
बृहस्पति [m]
बृहस्पतेश्च
च [ind]
देवेशः
देवेश [m]
प्रददौ
प्रदा [3. Ā.]
विपुलं
विपुल [adj]
धनम्
धन [n]
निरर्गलान्सजारूथ्यान्सर्वान्विविधदक्षिणान् । आजहार क्रतूंस्तत्र यथोक्तान्वेदपारगैः ॥
English Translation
Indeed, through the assistance of Brahmanas conversant with the Vedas, Shakra performed all those sacrifice there, according to rites sectioned by the scriptures. Those sacrifices were performed on a liberal scale. Horses of all breeds were brought there. The gifts to Brahmanas were immense.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
निरर्गलान्
निरर्गल [adj]
सजारूथ्यान्
स [ind]
सजारूथ्यान्
जारूथ्य [adj]
सर्वान्
सर्व [pron]
विविधदक्षिणान्
विविध [adj]
विविधदक्षिणान्
दक्षिणा [f]
आजहार
आहृ [1. Ā.]
क्रतूंस्तत्र
क्रतु [m]
क्रतूंस्तत्र
तत्र [ind]
यथोक्तान्
यथा [ind]
यथोक्तान्
वच् [2. P.]
वेदपारगैः
वेदपारग [m]
तान्क्रतून्भरतश्रेष्ठ शतकृत्वो महाद्युतिः । पूरयामास विधिवत्ततः ख्यातः शतक्रतुः ॥
English Translation
Having duly completed those hundred sacrifices, O chief of the Bharatas, Shakra passed by the name of Shatakratu.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तान्
तद् [pron]
क्रतून्
क्रतु [m]
भरतश्रेष्ठ
भरत [m]
भरतश्रेष्ठ
श्रेष्ठ [adj]
शतकृत्वो
शत [mn]
शतकृत्वो
कृत्वस् [ind]
महाद्युतिः
महत् [adj]
महाद्युतिः
द्युति [f]
पालयामास
पालय् [10. Ā.]
विधिना
विधि [m]
यथा
यथा [ind]
देवाञ्
देव [m]
शतक्रतुः
शतक्रतु [m]
तस्य नाम्ना च तत्तीर्थं शिवं पुण्यं सनातनम् । इन्द्रतीर्थमिति ख्यातं सर्वपापप्रमोचनम् ॥
English Translation
That auspicious and sacred Tirtha, capable of dissipating every sin. came to be called after his name as Indra-Tirtha.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तस्य
तद् [pron]
नाम्ना
नामन् [n]
च
च [ind]
तत्
तद् [pron]
तीर्थं
तीर्थ [mn]
गर्गस्रोत
गर्गस्रोतस् [n]
इति
इति [ind]
स्मृतम्
स्मृ [1. Ā.]
इन्द्रतीर्थम्
इन्द्रतीर्थ [n]
इति
इति [ind]
ख्यातं
ख्या [4. P.]
सर्वपापप्रमोचनम्
सर्व [pron]
सर्वपापप्रमोचनम्
पाप [n]
सर्वपापप्रमोचनम्
प्रमोचन [adj]
उपस्पृश्य च तत्रापि विधिवन्मुसलायुधः । ब्राह्मणान्पूजयित्वा च पानाच्छादनभोजनैः । शुभं तीर्थवरं तस्माद्रामतीर्थं जगाम ह ॥
English Translation
Having duly bathed there, Baladeva worshipped the Brahmanas with excellent food and raiments. He then went to that auspicious and foremost of Tirthas called after the name of Rama.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
उपस्पृश्य
उपस्पृश् [6. Ā.]
च
च [ind]
तत्रैव
तत्र [ind]
तत्रैव
एव [ind]
प्रहृष्टो
प्रहृष् [4. Ā.]
मुसलायुधः
मुसलायुध [m]
ब्राह्मणान्
ब्राह्मण [m]
पूजयित्वा
पूजय् [10. Ā.]
च
च [ind]
पानाच्छादनभोजनैः
पान [n]
पानाच्छादनभोजनैः
आच्छादन [n]
पानाच्छादनभोजनैः
भोजन [n]
शुभं
शुभ [adj]
तीर्थवरं
तीर्थ [mn]
तीर्थवरं
वर [adj]
तस्माद्
तद् [pron]
रामतीर्थं
रामतीर्थ [n]
जगाम
गम् [6. Ā.]
ह
ह [ind]
यत्र रामो महाभागो भार्गवः सुमहातपाः । असकृत्पृथिवीं सर्वां हतक्षत्रियपुंगवाम् ॥
English Translation
The highly blessed and ascetic Rama of Bhrigu's race, repeatedly conquered the Earth and killed all the foremost of Kshatriyas.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तत्र
तत्र [ind]
धर्मपरो
धर्म [mn]
धर्मपरो
पर [pron]
ह्यासीत्
हि [ind]
ह्यासीत्
अस् [2. P.]
त्रितः
त्रित [m]
स
तद् [pron]
सुमहातपाः
सु [ind]
सुमहातपाः
महत् [adj]
सुमहातपाः
तपस् [n]
असकृत्
असकृत् [ind]
पृथिवीं
पृथिवी [f]
सर्वां
सर्व [pron]
हतक्षत्रियपुंगवाम्
हन् [6. P.]
हतक्षत्रियपुंगवाम्
क्षत्रिय [m]
हतक्षत्रियपुंगवाम्
पुंगव [m]
उपाध्यायं पुरस्कृत्य कश्यपं मुनिसत्तमम् । अयजद्वाजपेयेन सोऽश्वमेधशतेन च । प्रददौ दक्षिणार्थं च पृथिवीं वै ससागराम् ॥
English Translation
Then Rama performed in that Tirtha a Vajapeya sacrifice and a hundred horse sacrifices through the assistance of his preceptor Kashyapa. There, as sacrificial fee, Rama gave to his preceptor the whole Earth with her oceans.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
उपाध्यायं
उपाध्याय [m]
पुरस्कृत्य
पुरस्कृ [8. Ā.]
कश्यपं
कश्यप [m]
मुनिसत्तमम्
मुनि [m]
मुनिसत्तमम्
सत्तम [adj]
अयजद्
यज् [2. P.]
वाजपेयेन
वाजपेय [mn]
सो
तद् [pron]
ऽश्वमेधशतेन
अश्वमेध [m]
ऽश्वमेधशतेन
शत [mn]
च
च [ind]
प्रददौ
प्रदा [3. Ā.]
दक्षिणार्थं
दक्षिणा [f]
दक्षिणार्थं
अर्थ [mn]
च
च [ind]
पृथिवीं
पृथिवी [f]
वै
वै [ind]
ससागराम्
स [ind]
ससागराम्
सागर [m]
रामो दत्त्वा धनं तत्र द्विजेभ्यो जनमेजय । उपस्पृश्य यथान्यायं पूजयित्वा तथा द्विजान् ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
रामो
राम [m]
दत्त्वा
दा [1. Ā.]
धनं
धन [n]
तत्र
तत्र [ind]
द्विजेभ्यो
द्विज [m]
जनमेजय
जनमेजय [m]
तत्र
तत्र [ind]
दत्त्वा
दा [1. Ā.]
बहु
बहु [adj]
द्रव्यं
द्रव्य [n]
पूजयित्वा
पूजय् [10. Ā.]
तथा
तथा [ind]
द्विजान्
द्विज [m]
पुण्ये तीर्थे शुभे देशे वसु दत्त्वा शुभाननः । मुनींश्चैवाभिवाद्याथ यमुनातीर्थमागमत् ॥
English Translation
Having bathed in that sacred and foremost of Tirthas that was the resort of gods and Rishis. Baladeva duly adored the ascetics there, and then went to the Tirtha called Yamuna.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
पुण्ये
पुण्य [adj]
तीर्थे
तीर्थ [mn]
शुभे
शुभ [adj]
देशे
देश [m]
वसु
वसु [n]
दत्त्वा
दा [1. Ā.]
शुभाननः
शुभ [adj]
शुभाननः
आनन [n]
मुनींश्चैवाभिवाद्याथ
मुनि [m]
मुनींश्चैवाभिवाद्याथ
च [ind]
मुनींश्चैवाभिवाद्याथ
एव [ind]
मुनींश्चैवाभिवाद्याथ
अभिवादय् [10. Ā.]
मुनींश्चैवाभिवाद्याथ
अथ [ind]
यमुनातीर्थम्
यमुनातीर्थ [n]
आगमत्
आगम् [6. P.]
यत्रानयामास तदा राजसूयं महीपते । पुत्रोऽदितेर्महाभागो वरुणो वै सितप्रभः ॥
English Translation
The highly effulgent and blessed son of Aditi, Varuna, had in days of yore performed in that Tirtha the Rajasuya sacrifice, O king.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यत्रानयामास
यत्र [ind]
यत्रानयामास
आनी [1. Ā.]
तदा
तदा [ind]
राजसूयं
राजसूय [m]
महीपते
महीपति [m]
पुत्रो
पुत्र [m]
ऽदितेर्
अदिति [f]
महाभागो
महाभाग [adj]
वरुणो
वरुण [m]
वै
वै [ind]
सितप्रभः
सित [adj]
सितप्रभः
प्रभा [f]
तत्र निर्जित्य संग्रामे मानुषान्दैवतांस्तथा । वरं क्रतुं समाजह्रे वरुणः परवीरहा ॥
English Translation
Having in battle subjugated both men and celestials and Gandharvas and Rakshasas, Varuna, O king, that slayer of hostile heroes, celebrated his grand sacrifice in that Tirtha. Upon the commencement of that foremost of sacrifices a baitle took place between the gods and the Danavas, terrorising the three worlds.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तत्र
तत्र [ind]
निर्जित्य
निर्जि [1. P.]
संग्रामे
संग्राम [mn]
मानुषान्
मानुष [adj]
दैवतांस्तथा
दैवत [adj]
दैवतांस्तथा
तथा [ind]
वरं
वर [adj]
क्रतुं
क्रतु [m]
समाजह्रे
समाहृ [2. P.]
वरुणः
वरुण [m]
परवीरहा
पर [pron]
परवीरहा
वीर [m]
परवीरहा
हन् [adj]
तस्मिन्क्रतुवरे वृत्ते संग्रामः समजायत । देवानां दानवानां च त्रैलोक्यस्य क्षयावहः ॥
English Translation
Having in battle subjugated both men and celestials and Gandharvas and Rakshasas, Varuna, O king, that slayer of hostile heroes, celebrated his grand sacrifice in that Tirtha. Upon the commencement of that foremost of sacrifices a baitle took place between the gods and the Danavas, terrorising the three worlds.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तस्मिन्
तद् [pron]
क्रतुवरे
क्रतु [m]
क्रतुवरे
वर [adj]
वृत्ते
वृत् [3. P.]
संग्रामः
संग्राम [mn]
समजायत
संजन् [4. Ā.]
देवानां
देव [m]
दानवानां
दानव [m]
च
च [ind]
त्रैलोक्यस्य
त्रैलोक्य [n]
क्षयावहः
क्षय [m]
क्षयावहः
आवह [adj]
राजसूये क्रतुश्रेष्ठे निवृत्ते जनमेजय । जायते सुमहाघोरः संग्रामः क्षत्रियान्प्रति ॥
English Translation
After the termination of that foremost of sacrifices, viz., the Rajasuya (of Varuna), a terrible battle, O Janamejaya, ensued amongst the Kshatriyas.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
राजसूये
राजसूय [m]
क्रतुश्रेष्ठे
क्रतु [m]
क्रतुश्रेष्ठे
श्रेष्ठ [adj]
निवृत्ते
निवृत् [1. Ā.]
जनमेजय
जनमेजय [m]
जायते
जन् [4. P.]
सुमहाघोरः
सु [ind]
सुमहाघोरः
महत् [adj]
सुमहाघोरः
घोर [adj]
संग्रामः
संग्राम [mn]
क्षत्रियान्
क्षत्रिय [m]
प्रति
प्रति [ind]
सीरायुधस्तदा रामस्तस्मिंस्तीर्थवरे तदा । तत्र स्नात्वा च दत्त्वा च द्विजेभ्यो वसु माधवः ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एकीभूतास्ततस्तास्तु
एकीभू [1. P.]
एकीभूतास्ततस्तास्तु
ततस् [ind]
एकीभूतास्ततस्तास्तु
तद् [pron]
एकीभूतास्ततस्तास्तु
तु [ind]
तस्मिंस्तीर्थे
तद् [pron]
तस्मिंस्तीर्थे
तीर्थ [mn]
समागताः
समागम् [6. P.]
तत्र
तत्र [ind]
स्नात्वा
स्ना [2. Ā.]
च
च [ind]
दत्त्वा
दा [1. Ā.]
च
च [ind]
वसु
वसु [n]
विप्रेषु
विप्र [m]
माधवः
माधव [m]
वनमाली ततो हृष्टः स्तूयमानो द्विजातिभिः । तस्मादादित्यतीर्थं च जगाम कमलेक्षणः ॥
English Translation
Filled with joy and lauded by the great Rishis, Baladeva, that hero ever decked with garlands of wild flower and possessed of eyes like lotus leaves, then went to the Tirtha called Aditya.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
वनमाली
वनमालिन् [m]
ततो
ततस् [ind]
हृष्टः
हृष् [1. P.]
स्तूयमानो
स्तु [1. Ā.]
द्विजातिभिः
द्विजाति [m]
तस्माद्
तद् [pron]
आदित्यतीर्थं
आदित्यतीर्थ [n]
च
च [ind]
जगाम
गम् [6. Ā.]
कमलेक्षणः
कमल [mn]
कमलेक्षणः
ईक्षण [n]
यत्रेष्ट्वा भगवाञ्ज्योतिर्भास्करो राजसत्तम । ज्योतिषामाधिपत्यं च प्रभावं चाभ्यपद्यत ॥
English Translation
There, O best of kings, having performed a sacrifice, the worshipful and effulgent Sun, obtained the sovereignty of all luminous bodies (in the universe) and acquired also his great energy.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यत्रेष्ट्वा
यत्र [ind]
यत्रेष्ट्वा
यज् [2. P.]
भगवाञ्
भगवत् [adj]
ज्योतिर्
ज्योतिस् [m]
भास्करो
भास्कर [m]
राजसत्तम
राजन् [m]
राजसत्तम
सत्तम [adj]
ज्योतिषाम्
ज्योतिस् [n]
आधिपत्यं
आधिपत्य [n]
च
च [ind]
प्रभावं
प्रभाव [m]
चाभ्यपद्यत
च [ind]
चाभ्यपद्यत
अभिपद् [4. P.]
तस्या नद्यास्तु तीरे वै सर्वे देवाः सवासवाः । विश्वेदेवाः समरुतो गन्धर्वाप्सरसश्च ह ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तस्या
तद् [pron]
नद्यास्तु
नदी [f]
नद्यास्तु
तु [ind]
तीरे
तीर [n]
वै
वै [ind]
सर्वे
सर्व [pron]
देवाः
देव [m]
सवासवाः
स [ind]
सवासवाः
वासव [m]
विश्वेदेवाः
विश्वेदेव [m]
समरुतो
स [ind]
समरुतो
मरुत् [m]
गन्धर्वाप्सरसश्च
गन्धर्व [m]
गन्धर्वाप्सरसश्च
अप्सरस् [f]
गन्धर्वाप्सरसश्च
च [ind]
ह
ह [ind]
द्वैपायनः शुकश्चैव कृष्णश्च मधुसूदनः । यक्षाश्च राक्षसाश्चैव पिशाचाश्च विशां पते ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
द्वैपायनः
द्वैपायन [m]
शुकश्चैव
शुक [m]
शुकश्चैव
च [ind]
शुकश्चैव
एव [ind]
कृष्णश्च
कृष्ण [m]
कृष्णश्च
च [ind]
मधुसूदनः
मधुसूदन [m]
ऋतवश्च
ऋतु [m]
ऋतवश्च
च [ind]
ग्रहाश्चैव
ग्रह [mn]
ग्रहाश्चैव
च [ind]
ग्रहाश्चैव
एव [ind]
ज्योतींषि
ज्योतिस् [n]
च
च [ind]
विशां
विश् [f]
पते
पति [m]
एते चान्ये च बहवो योगसिद्धाः सहस्रशः । तस्मिंस्तीर्थे सरस्वत्याः शिवे पुण्ये परंतप ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
पिशाचाश्चामितबला
पिशाच [m]
पिशाचाश्चामितबला
च [ind]
पिशाचाश्चामितबला
अमित [adj]
पिशाचाश्चामितबला
बल [mn]
यत्र
यत्र [ind]
सिद्धाः
सिद्ध [m]
सहस्रशः
सहस्रशस् [ind]
सो
तद् [pron]
ऽस्मिंस्तीर्थवरे
इदम् [pron]
ऽस्मिंस्तीर्थवरे
तीर्थ [mn]
ऽस्मिंस्तीर्थवरे
वर [adj]
राजन्
राजन् [m]
सरस्वत्याः
सरस्वती [f]
समाहितः
समाहित [adj]
तत्र हत्वा पुरा विष्णुरसुरौ मधुकैटभौ । आप्लुतो भरतश्रेष्ठ तीर्थप्रवर उत्तमे ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तत्र
तत्र [ind]
हत्वा
हन् [6. P.]
पुरा
पुरा [ind]
विष्णुर्
विष्णु [m]
असुरौ
असुर [m]
मधुकैटभौ
मधु [m]
मधुकैटभौ
कैटभ [m]
आप्लुतो
आप्लु [1. P.]
भरतश्रेष्ठ
भरत [m]
भरतश्रेष्ठ
श्रेष्ठ [adj]
तीर्थप्रवर
तीर्थ [mn]
तीर्थप्रवर
प्रवर [adj]
उत्तमे
उत्तम [adj]
द्वैपायनश्च धर्मात्मा तत्रैवाप्लुत्य भारत । संप्राप्तः परमं योगं सिद्धिं च परमां गतः ॥
English Translation
The Island-born Vyasa also, O Bharata, having bathed in that Tirtha, acquired great Yoga powers and Siddhi.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
शिरस्तच्चापि
शिरस् [n]
शिरस्तच्चापि
तद् [pron]
शिरस्तच्चापि
च [ind]
शिरस्तच्चापि
अपि [ind]
नमुचेस्तत्रैवाप्लुत्य
नमुचि [m]
नमुचेस्तत्रैवाप्लुत्य
तत्र [ind]
नमुचेस्तत्रैवाप्लुत्य
एव [ind]
नमुचेस्तत्रैवाप्लुत्य
आप्लु [1. P.]
भारत
भारत [m]
सम्प्राप्तः
सम्प्राप् [5. Ā.]
परमं
परम [adj]
योगं
योग [m]
सिद्धिं
सिद्धि [f]
च
च [ind]
परमां
परम [adj]
गतः
गम् [6. Ā.]
असितो देवलश्चैव तस्मिन्नेव महातपाः । परमं योगमास्थाय ऋषिर्योगमवाप्तवान् ॥
English Translation
Having bathed in that very Tirtha with a concentrated mind, the Rishi Asita-Deval also obtained great Yoga powers.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
असितो
असित [m]
देवलश्चैव
देवल [m]
देवलश्चैव
च [ind]
देवलश्चैव
एव [ind]
तस्मिन्न्
तद् [pron]
एव
एव [ind]
महातपाः
महत् [adj]
महातपाः
तपस् [n]
परमं
परम [adj]
योगम्
योग [m]
आस्थाय
आस्था [1. Ā.]
ऋषिर्
ऋषि [m]
योगम्
योग [m]
अवाप्तवान्
अवाप् [5. Ā.]