Ādiparva Adhyāya 20
आदिपर्व • अध्यायः 20
Ādiparva Adhyāya 20 of the classical Mahābhārata with 16 verses.
Total: 16 Verses
•
Citations: MBh 1.20.1–16
•
250 Lexicon Terms
तं समुद्रमतिक्रम्य कद्रूर्विनतया सह । न्यपतत्तुरगाभ्याशे नचिरादिव शीघ्रगा ॥
English Translation
Sauti said: Kadru, of swift speed, accompanied by Vinata, having crossed the ocean, very soon came to the horse.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तं
तद् [pron]
समुद्रम्
समुद्र [m]
अतिक्रम्य
अतिक्रम् [6. P.]
कद्रूर्
कद्रु [f]
विनतया
विनता [f]
सह
सह [ind]
न्यपतत्
निपत् [1. Ā.]
तुरगाभ्याशे
तुरग [m]
तुरगाभ्याशे
अभ्याश [m]
नचिराद्
नचिर [adj]
इव
इव [ind]
शीघ्रगा
शीघ्र [adj]
शीघ्रगा
ग [adj]
निशाम्य च बहून्वालान्कृष्णान्पुच्छं समाश्रितान् । विनतां विषण्णवदनां कद्रूर्दास्ये न्ययोजयत् ॥
English Translation
Seeing many black hairs in the tail, Kadru put much dejected Vinata into slavery.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
निशाम्य
निशामय् [10. Ā.]
च
च [ind]
बहून्
बहु [adj]
वालान्
वाल [m]
कृष्णान्
कृष्ण [adj]
पुच्छं
पुच्छ [mn]
समाश्रितान्
समाश्रि [1. Ā.]
विनतां
विनता [f]
विषण्णवदनां
विषद् [1. Ā.]
विषण्णवदनां
वदन [n]
कद्रूर्
कद्रु [f]
दास्ये
दास्य [n]
न्ययोजयत्
नियोजय् [10. Ā.]
ततः सा विनता तस्मिन्पणितेन पराजिता । अभवद्दुःखसंतप्ता दासीभावं समास्थिता ॥
English Translation
Thus having lost wager, Vinata became a slave and became exceedingly sad.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततः
ततस् [ind]
सा
तद् [pron]
विनता
विनता [f]
तस्मिन्
तद् [pron]
पणितेन
पणित [n]
पराजिता
पराजि [2. P.]
अभवद्
भू [1. Ā.]
दुःखसंतप्ता
दुःख [n]
दुःखसंतप्ता
संतप् [4. Ā.]
दासीभावं
दासी [f]
दासीभावं
भाव [m]
समास्थिता
समास्था [1. Ā.]
एतस्मिन्नन्तरे चैव गरुडः काल आगते । विना मात्रा महातेजा विदार्याण्डमजायत ॥
English Translation
Meanwhile, when the time came, Garuda of great splendour came out bursting the egg without the help of his mother.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एतस्मिन्न्
एतद् [pron]
अन्तरे
अन्तर [n]
चैव
च [ind]
चैव
एव [ind]
गरुडः
गरुड [m]
काल
काल [m]
आगते
आगम् [6. P.]
विना
विना [ind]
मात्रा
मातृ [f]
महातेजा
महत् [adj]
महातेजा
तेजस् [n]
विदार्याण्डम्
विदारय् [10. Ā.]
विदार्याण्डम्
अण्ड [mn]
अजायत
जन् [4. P.]
अग्निराशिरिवोद्भासन्समिद्धोऽतिभयंकरः । प्रवृद्धः सहसा पक्षी महाकायो नभोगतः ॥
English Translation
He looked terrible like a heap of blazing fire, of lustre equal to that of the fire at the end of Yuga. His eyes were bright like the flash of lightning.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अग्निराशिर्
अग्नि [m]
अग्निराशिर्
राशि [mf]
इवोद्भासन्
इव [ind]
इवोद्भासन्
उद्भास् [1. Ā.]
समिद्धो
समिन्ध् [2. Ā.]
ऽतिभयंकरः
अति [ind]
ऽतिभयंकरः
भयंकर [adj]
प्रवृद्धः
प्रवृध् [1. Ā.]
सहसा
सहस् [n]
पक्षी
पक्षिन् [m]
महाकायो
महत् [adj]
महाकायो
काय [m]
नभोगतः
नभस् [n]
नभोगतः
गम् [6. Ā.]
तं दृष्ट्वा शरणं जग्मुः प्रजाः सर्वा विभावसुम् । प्रणिपत्याब्रुवंश्चैनमासीनं विश्वरूपिणम् ॥
English Translation
All the celestials seeing him, sought the protection of Vibhavasu (Agni). They bowed down to that Deity of Universal form who was seated on his seat and addressed him thus:
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तं
तद् [pron]
दृष्ट्वा
दृश् [6. P.]
शरणं
शरण [n]
जग्मुः
गम् [6. Ā.]
प्रजाः
प्रजा [f]
सर्वा
सर्व [pron]
विभावसुम्
विभावसु [m]
प्रणिपत्याब्रुवंश्चैनम्
प्रणिपत् [1. P.]
प्रणिपत्याब्रुवंश्चैनम्
ब्रू [2. Ā.]
प्रणिपत्याब्रुवंश्चैनम्
च [ind]
प्रणिपत्याब्रुवंश्चैनम्
एनद् [pron]
आसीनं
आस् [4. P.]
विश्वरूपिणम्
विश्व [pron]
विश्वरूपिणम्
रूपिन् [adj]
अग्ने मा त्वं प्रवर्धिष्ठाः कच्चिन्नो न दिधक्षसि । असौ हि राशिः सुमहान्समिद्धस्तव सर्पति ॥
English Translation
“O Agni, do not extend your body. Have you resolved to consume us? Lo, the huge heap of your flames is spreading wide!"
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अग्ने
अग्नि [m]
मा
मद् [pron]
त्वं
त्वद् [pron]
कच्चिन्
कश्चित् [pron]
नो
मद् [pron]
न
न [ind]
दिधक्षसि
दिधक्ष् [Desid. Ā.]
असौ
अदस् [pron]
हि
हि [ind]
राशिः
राशि [mf]
सुमहान्
सु [ind]
सुमहान्
महत् [adj]
समिद्धस्तव
समिन्ध् [2. Ā.]
समिद्धस्तव
त्वद् [pron]
सर्पति
सृप् [1. Ā.]
नैतदेवं यथा यूयं मन्यध्वमसुरार्दनाः । गरुडो बलवानेष मम तुल्यः स्वतेजसा ॥
English Translation
Agni said : O persecutors of the Asuras, it is not as you think. It is mighty Garuda, equal to me in splendour.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
नैतद्
न [ind]
नैतद्
एतद् [pron]
एवं
एवम् [ind]
यथा
यथा [ind]
यूयं
त्वद् [pron]
मन्यध्वम्
मन् [8. P.]
असुरार्दनाः
असुर [m]
असुरार्दनाः
अर्दन [adj]
गरुडो
गरुड [m]
बलवान्
बलवत् [adj]
एष
एतद् [pron]
मम
मद् [pron]
तुल्यः
तुल्य [adj]
स्वतेजसा
स्व [adj]
स्वतेजसा
तेजस् [n]
एवमुक्तास्ततो गत्वा गरुडं वाग्भिरस्तुवन् । अदूरादभ्युपेत्यैनं देवाः सर्षिगणास्तदा ॥
English Translation
Sauti said: Thus asked, the celestial went with the Rishis towards Garuda and from a distance addressed him thus.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एवम्
एवम् [ind]
उक्तास्ततो
वच् [2. P.]
उक्तास्ततो
ततस् [ind]
गत्वा
गम् [6. Ā.]
गरुडं
गरुड [m]
वाग्भिर्
वाच् [f]
अस्तुवन्
स्तु [1. Ā.]
अदूराद्
अदूर [adj]
अभ्युपेत्यैनं
अभ्युपे [2. P.]
अभ्युपेत्यैनं
एनद् [pron]
देवाः
देव [m]
सर्षिगणास्तदा
स [ind]
सर्षिगणास्तदा
ऋषि [m]
सर्षिगणास्तदा
गण [m]
सर्षिगणास्तदा
तदा [ind]
त्वमृषिस्त्वं महाभागस्त्वं देवः पतगेश्वरः । त्वं प्रभुस्तपनप्रख्यस्त्वं नस्त्राणमनुत्तमम् ॥
English Translation
The Celestials said: O Lord of birds, you are a Rishi, you are the partaker of the largest portion of the sacrifice, you are Deity. You are Lord of the birds, you are the sun of hot rays, you are Parameshti, you are Prajapati.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
त्वम्
त्वद् [pron]
ऋषिस्त्वं
ऋषि [m]
ऋषिस्त्वं
त्वद् [pron]
महाभागस्त्वं
महाभाग [adj]
महाभागस्त्वं
त्वद् [pron]
देवः
देव [m]
पतगेश्वरः
पतग [m]
पतगेश्वरः
ईश्वर [m]
त्वं
त्व [n]
प्रभुस्तपनप्रख्यस्त्वं
प्रभु [m]
प्रभुस्तपनप्रख्यस्त्वं
तपन [adj]
प्रभुस्तपनप्रख्यस्त्वं
प्रख्या [f]
प्रभुस्तपनप्रख्यस्त्वं
त्वद् [pron]
नस्त्राणम्
मद् [pron]
नस्त्राणम्
त्राण [n]
अनुत्तमम्
अनुत्तम [adj]
बलोर्मिमान्साधुरदीनसत्त्वः; समृद्धिमान्दुष्प्रसहस्त्वमेव । तपः श्रुतं सर्वमहीनकीर्ते; अनागतं चोपगतं च सर्वम् ॥
English Translation
You are the ocean of strength, you are purity, you are beyond the attributes and darkness, you are the possessor of all wealth, you are unconquerable.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
बलोर्मिमान्
बल [mn]
बलोर्मिमान्
ऊर्मिमन्त् [m]
साधुर्
साधु [adj]
अदीनसत्त्वः
अदीन [adj]
अदीनसत्त्वः
सत्त्व [n]
समृद्धिमान्
समृद्धिमत् [adj]
दुष्प्रसहस्त्वम्
दुष्प्रसह [adj]
दुष्प्रसहस्त्वम्
त्वद् [pron]
एव
एव [ind]
तपः
तपस् [n]
श्रुतं
श्रुत [n]
सर्वम्
सर्व [pron]
अहीनकीर्ते
अहीन [adj]
अहीनकीर्ते
कीर्ति [f]
अनागतं
अनागत [adj]
चोपगतं
च [ind]
चोपगतं
उपगम् [6. P.]
च
च [ind]
सर्वम्
सर्व [pron]
त्वमुत्तमः सर्वमिदं चराचरं; गभस्तिभिर्भानुरिवावभाससे । समाक्षिपन्भानुमतः प्रभां मुहु;स्त्वमन्तकः सर्वमिदं ध्रुवाध्रुवम् ॥
English Translation
Darkening the splendour of the sun, you become the destroyer of all; you are all that is perishable and all that is imperishable. O Deity, with the splendour of fire you consume all as sun in his anger burns all creatures.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
त्वम्
त्वद् [pron]
उत्तमः
उत्तम [adj]
सर्वम्
सर्व [pron]
इदं
इदम् [pron]
चराचरं
चराचर [n]
गभस्तिभिर्
गभस्ति [m]
भानुर्
भानु [m]
इवावभाससे
इव [ind]
इवावभाससे
अवभास् [1. Ā.]
समाक्षिपन्
समाक्षिप् [6. Ā.]
भानुमतः
भानुमन्त् [m]
प्रभां
प्रभा [f]
मुहुस्त्वम्
मुहुर् [ind]
मुहुस्त्वम्
त्वद् [pron]
अन्तकः
अन्तक [m]
सर्वम्
सर्व [pron]
इदं
इदम् [pron]
ध्रुवाध्रुवम्
ध्रुव [adj]
ध्रुवाध्रुवम्
अध्रुव [adj]
दिवाकरः परिकुपितो यथा दहे;त्प्रजास्तथा दहसि हुताशनप्रभ । भयंकरः प्रलय इवाग्निरुत्थितो; विनाशयन्युगपरिवर्तनान्तकृत् ॥
English Translation
You rise like the fire which, at the changes of the Yuga and at the dissolution of the creation, destroys everything. O king of birds, having come to you, we seek your protection, you move in the sky, your energy is great, you are as mighty as the fire.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
दिवाकरः
दिवाकर [m]
परिकुपितो
परिकुप् [4. P.]
यथा
यथा [ind]
दहेत्
दह् [2. P.]
प्रजास्तथा
प्रजा [f]
प्रजास्तथा
तथा [ind]
दहसि
दह् [2. P.]
हुताशनप्रभ
हुताशन [m]
हुताशनप्रभ
प्रभा [f]
भयंकरः
भयंकर [adj]
प्रलय
प्रलय [m]
इवाग्निर्
इव [ind]
इवाग्निर्
अग्नि [m]
उत्थितो
उत्था [1. Ā.]
विनाशयन्
विनाशय् [10. Ā.]
युगपरिवर्तनान्तकृत्
युग [mn]
युगपरिवर्तनान्तकृत्
परिवर्तन [n]
युगपरिवर्तनान्तकृत्
अन्त [m]
युगपरिवर्तनान्तकृत्
कृत् [adj]
खगेश्वरं शरणमुपस्थिता वयं; महौजसं वितिमिरमभ्रगोचरम् । महाबलं गरुडमुपेत्य खेचरं; परावरं वरदमजय्यविक्रमम् ॥
English Translation
Your brightness is like the lightning. You are the dispeller of darkness, you reach the very clouds, you are mighty bird Garuda. You are both the cause and the effect, you are the dispenser of boons and invincible in prowess.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
खगेश्वरं
खगेश्वर [m]
शरणम्
शरण [n]
उपस्थिता
उपस्था [1. Ā.]
वयं
मद् [pron]
महौजसं
महत् [adj]
महौजसं
ओजस् [n]
वितिमिरम्
वितिमिर [adj]
अभ्रगोचरम्
अभ्र [mn]
अभ्रगोचरम्
गोचर [adj]
महाबलं
महत् [adj]
महाबलं
बल [mn]
गरुडम्
गरुड [m]
उपेत्य
उपे [2. Ā.]
खेचरं
खेचर [m]
परावरं
परावर [adj]
वरदम्
वर [mn]
वरदम्
द [adj]
अजय्यविक्रमम्
अजय्य [adj]
अजय्यविक्रमम्
विक्रम [m]
एवं स्तुतः सुपर्णस्तु देवैः सर्षिगणैस्तदा । तेजसः प्रतिसंहारमात्मनः स चकार ह ॥
English Translation
O king of birds, we pray to you, be kind towards us. Bestow on us, O Bhagavan, benefit, fortune and happiness. Having been thus adored by all the celestials and Rishis, the bird, of beautiful feathers, diminished his own energy and splendour.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एवं
एवम् [ind]
स्तुतः
स्तु [1. Ā.]
सुपर्णस्तु
सुपर्ण [m]
सुपर्णस्तु
तु [ind]
देवैः
देव [m]
सर्षिगणैस्तदा
स [ind]
सर्षिगणैस्तदा
ऋषि [m]
सर्षिगणैस्तदा
गण [m]
सर्षिगणैस्तदा
तदा [ind]
तेजसः
तेजस् [n]
प्रतिसंहारम्
प्रतिसंहार [m]
आत्मनः
आत्मन् [m]
स
तद् [pron]
चकार
कृ [2. Ā.]
ह
ह [ind]