Udyogaparva Adhyāya 72
उद्योगपर्व • अध्यायः 72
Udyogaparva Adhyāya 72 of the classical Mahābhārata with 24 verses.
Total: 24 Verses
•
Citations: MBh 5.72.1–24
•
250 Lexicon Terms
यथा यथैव शान्तिः स्यात्कुरूणां मधुसूदन । तथा तथैव भाषेथा मा स्म युद्धेन भीषयेः ॥
English Translation
Bhima said In such a way that there may be peace among the Kurus, O slayer of Madhu, should you speak. Do not frighten them with the prospect of war.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यथा
यथा [ind]
यथैव
यथा [ind]
यथैव
एव [ind]
शान्तिः
शान्ति [f]
स्यात्
अस् [2. P.]
कुरूणां
कुरु [m]
मधुसूदन
मधुसूदन [m]
तथा
तथा [ind]
तथैव
तथा [ind]
तथैव
एव [ind]
भाषेथा
भाष् [1. P.]
मा
मा [ind]
स्म
स्म [ind]
युद्धेन
युद्ध [n]
भीषयेः
भीषय् [Denom. Ā.]
अमर्षी नित्यसंरब्धः श्रेयोद्वेषी महामनाः । नोग्रं दुर्योधनो वाच्यः साम्नैवैनं समाचरेः ॥
English Translation
Resentful wrathful, not accepting what is for his good and of a vain disposition, Duryodhana should not be spoken to in harsh terms. He should be treated with courtesy.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अमर्षी
अमर्षिन् [adj]
नित्यसंहृष्टस्
नित्य [adj]
नित्यसंहृष्टस्
संहृष् [1. Ā.]
तत्र
तत्र [ind]
कर्णो
कर्ण [m]
महारथः
महत् [adj]
महारथः
रथ [m]
नोग्रं
न [ind]
नोग्रं
उग्र [adj]
दुर्योधनो
दुर्योधन [m]
वाच्यः
वच् [2. P.]
साम्नैवैनं
सामन् [n]
साम्नैवैनं
एव [ind]
साम्नैवैनं
एनद् [pron]
समाचरेः
समाचर् [1. Ā.]
प्रकृत्या पापसत्त्वश्च तुल्यचेताश्च दस्युभिः । ऐश्वर्यमदमत्तश्च कृतवैरश्च पाण्डवैः ॥
English Translation
He is by nature of a wicked disposition and has a heart equal to that of the robbers; he is vain with the sense of possession of prosperity and an enemy of the Pandavas.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
प्रकृत्या
प्रकृति [f]
पापसत्त्वश्च
पाप [adj]
पापसत्त्वश्च
सत्त्व [n]
पापसत्त्वश्च
च [ind]
तुल्यचेताश्च
तुल्य [adj]
तुल्यचेताश्च
चेतस् [n]
तुल्यचेताश्च
च [ind]
दस्युभिः
दस्यु [m]
अमर्षणश्च
अमर्षण [adj]
अमर्षणश्च
च [ind]
कौन्तेयो
कौन्तेय [m]
दृढवैरश्च
दृढ [adj]
दृढवैरश्च
वैर [mn]
दृढवैरश्च
च [ind]
पाण्डवः
पाण्डव [m]
अदीर्घदर्शी निष्ठूरी क्षेप्ता क्रूरपराक्रमः । दीर्घमन्युरनेयश्च पापात्मा निकृतिप्रियः ॥
English Translation
He is without foresight and cruel; and he has the habit of finding fault with others; and he is of crooked prowess, of malice which lasts for a long time and does not permit himself to be led by others, of a wicked soul and fond of deceit.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अमर्षी
अमर्षिन् [adj]
नित्यसंरब्धो
नित्य [adj]
नित्यसंरब्धो
संरभ् [1. Ā.]
रौद्रः
रौद्र [adj]
क्रूरपराक्रमः
क्रूर [adj]
क्रूरपराक्रमः
पराक्रम [m]
दीर्घमन्युर्
दीर्घ [adj]
दीर्घमन्युर्
मन्यु [mf]
अनेयश्च
अनेय [adj]
अनेयश्च
च [ind]
पापात्मा
पाप [adj]
पापात्मा
आत्मन् [m]
निकृतिप्रियः
निकृति [f]
निकृतिप्रियः
प्रिय [adj]
म्रियेतापि न भज्येत नैव जह्यात्स्वकं मतम् । तादृशेन शमं कृष्ण मन्ये परमदुष्करम् ॥
English Translation
Even if he dies he would not tender his submission, nor give up or alter his own opinions. Peace with such an one, O Krishna, I consider to be difficult of effecting.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
म्रियेतापि
मृ [4. Ā.]
म्रियेतापि
अपि [ind]
न
न [ind]
भज्येत
भञ्ज् [4. P.]
नैव
न [ind]
नैव
एव [ind]
जह्यात्
हा [1. P.]
स्वकं
स्वक [adj]
मतम्
मत [n]
तादृशेन
तादृश [adj]
शमं
शम [m]
कृष्ण
कृष्ण [m]
मन्ये
मन् [8. P.]
परमदुष्करम्
परम [adj]
परमदुष्करम्
दुष्कर [adj]
सुहृदामप्यवाचीनस्त्यक्तधर्मः प्रियानृतः । प्रतिहन्त्येव सुहृदां वाचश्चैव मनांसि च ॥
English Translation
He does not listen to even the words of his well-wishers, destitute of virtue, fond of falsehood and always goes against the advice and intentions of his well-wishers.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सुहृदाम्
सुहृद् [m]
अप्यवाचीनस्त्यक्तधर्मः
अपि [ind]
अप्यवाचीनस्त्यक्तधर्मः
अवाचीन [adj]
अप्यवाचीनस्त्यक्तधर्मः
त्यज् [1. Ā.]
अप्यवाचीनस्त्यक्तधर्मः
धर्म [mn]
प्रियानृतः
प्रिय [adj]
प्रियानृतः
अनृत [n]
प्रतिहन्त्येव
प्रतिहन् [4. Ā.]
प्रतिहन्त्येव
एव [ind]
सुहृदां
सुहृद् [m]
वाचश्चैव
वाच् [f]
वाचश्चैव
च [ind]
वाचश्चैव
एव [ind]
मनांसि
मनस् [n]
च
च [ind]
स मन्युवशमापन्नः स्वभावं दुष्टमास्थितः । स्वभावात्पापमन्वेति तृणैस्तुन्न इवोरगः ॥
English Translation
Depending on his own natural wickedness and subject to the impulse of wrath, he as if by nature, acts sinfully like a serpent hid among the grass.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
मन्युवशम्
मन्यु [mf]
मन्युवशम्
वश [m]
आपन्नः
आपद् [4. P.]
स्वभावं
स्वभाव [m]
दुष्टम्
दुष् [4. Ā.]
आस्थितः
आस्था [1. Ā.]
स्वभावात्
स्वभाव [m]
पापम्
पाप [n]
अन्वेति
अन्वि [2. P.]
तृणैस्तुन्न
तृण [n]
तृणैस्तुन्न
तुद् [7. Ā.]
इवोरगः
इव [ind]
इवोरगः
उरग [mn]
दुर्योधनो हि यत्सेनः सर्वथा विदितस्तव । यच्छीलो यत्स्वभावश्च यद्बलो यत्पराक्रमः ॥
English Translation
The extent and numbers of the army of Duryodhana are all known to you, as also the nature of his conduct; and his habits of life and the measure of his strength and prowess.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
दुर्योधनो
दुर्योधन [m]
हि
हि [ind]
यत्सेनः
यद् [pron]
यत्सेनः
सेना [f]
सर्वथा
सर्वथा [ind]
विदितस्तव
विद् [6. Ā.]
विदितस्तव
त्वद् [pron]
यच्छीलो
यद् [pron]
यच्छीलो
शील [mn]
यत्स्वभावश्च
यद् [pron]
यत्स्वभावश्च
स्वभाव [m]
यत्स्वभावश्च
च [ind]
यद्बलो
यद् [pron]
यद्बलो
बल [mn]
यत्पराक्रमः
यत् [ind]
यत्पराक्रमः
पराक्रम [m]
पुरा प्रसन्नाः कुरवः सहपुत्रास्तथा वयम् । इन्द्रज्येष्ठा इवाभूम मोदमानाः सबान्धवाः ॥
English Translation
In days of old the Kurus along with their sons were cheerful at heart and so were we, rejoicing with our kinsmen like the younger brothers of Indra himself.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
पुरा
पुरा [ind]
प्रसन्नाः
प्रसद् [1. Ā.]
कुरवः
कुरु [m]
सहपुत्रास्तथा
सह [ind]
सहपुत्रास्तथा
पुत्र [m]
सहपुत्रास्तथा
तथा [ind]
वयम्
मद् [pron]
इन्द्रज्येष्ठा
इन्द्र [m]
इन्द्रज्येष्ठा
ज्येष्ठ [adj]
इवाभूम
इव [ind]
इवाभूम
भू [1. Ā.]
मोदमानाः
मुद् [1. P.]
सबान्धवाः
स [ind]
सबान्धवाः
बान्धव [m]
दुर्योधनस्य क्रोधेन भारता मधुसूदन । धक्ष्यन्ते शिशिरापाये वनानीव हुताशनैः ॥
English Translation
Owing to the spite of Duryodhana, the Bharatas, O slayer of Madhu, will be burnt up like the forest by fire at the close of winter.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
दुर्योधनस्य
दुर्योधन [m]
क्रोधेन
क्रोध [m]
भारता
भारत [m]
मधुसूदन
मधुसूदन [m]
धक्ष्यन्ते
दह् [2. P.]
शिशिरापाये
शिशिर [mn]
शिशिरापाये
अपाय [m]
वनानीव
वन [n]
वनानीव
इव [ind]
हुताशनैः
हुताशन [m]
अष्टादशेमे राजानः प्रख्याता मधुसूदन । ये समुच्चिच्छिदुर्ज्ञातीन्सुहृदश्च सबान्धवान् ॥
English Translation
These eighteen kings are well known, O destroyer of Madhu, who annihilated their cousins, friends all well-wishers.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अष्टादशेमे
अष्टादशन् [adj]
अष्टादशेमे
इदम् [pron]
राजानः
राजन् [m]
प्रख्याता
प्रख्या [2. P.]
मधुसूदन
मधुसूदन [m]
ये
यद् [pron]
समुच्चिछिदुर्
समुच्छिद् [7. P.]
ज्ञातीन्
ज्ञाति [m]
सुहृदश्च
सुहृद् [m]
सुहृदश्च
च [ind]
सबान्धवान्
स [ind]
सबान्धवान्
बान्धव [m]
असुराणां समृद्धानां ज्वलतामिव तेजसा । पर्यायकाले धर्मस्य प्राप्ते बलिरजायत ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
असुराणां
असुर [m]
समृद्धानां
समृध् [4. Ā.]
विनाशश्
विनाश [m]
च
च [ind]
त्वया
त्वद् [pron]
कृतः
कृ [2. Ā.]
पर्यायकाले
पर्याय [m]
पर्यायकाले
काल [m]
धर्मस्य
धर्म [mn]
प्राप्ते
प्राप् [1. P.]
बलिर्
बलि [m]
अजायत
जन् [4. P.]
हैहयानामुदावर्तो नीपानां जनमेजयः । बहुलस्तालजङ्घानां कृमीणामुद्धतो वसुः ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
हैहयानाम्
हैहय [m]
उदावर्तो
उदावर्त [m]
नीपानां
नीप [m]
जनमेजयः
जनमेजय [m]
बहुलस्तालजङ्घानां
बहुल [m]
बहुलस्तालजङ्घानां
तालजङ्घ [m]
कृमीणाम्
कृमि [m]
उद्धतो
उद्धन् [1. P.]
वसुः
वसु [mn]
अजबिन्दुः सुवीराणां सुराष्ट्राणां कुशर्द्धिकः । अर्कजश्च बलीहानां चीनानां धौतमूलकः ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अजबिन्दुः
अजबिन्दु [m]
सुवीराणां
सुवीर [m]
सुराष्ट्राणां
सुराष्ट्र [m]
कुशर्द्धिकः
कुशर्द्धिक [m]
अर्कजश्च
अर्कज [m]
अर्कजश्च
च [ind]
बलीहानां
बलीह [m]
चीनानां
चीन [m]
धौतमूलकः
धौतमूलक [m]
हयग्रीवो विदेहानां वरप्रश्च महौजसाम् । बाहुः सुन्दरवेगानां दीप्ताक्षाणां पुरूरवाः ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
हयग्रीवो
हयग्रीव [m]
विदेहानां
विदेह [m]
वरप्रश्च
वरप्र [m]
वरप्रश्च
च [ind]
महौजसाम्
महौजस् [m]
बाहुः
बाहु [mf]
सुन्दरवेगानां
सुन्दरवेग [m]
दीप्ताक्षाणां
दीप्ताक्ष [m]
पुरूरवाः
पुरूरवस् [m]
सहजश्चेदिमत्स्यानां प्रचेतानां बृहद्बलः । धारणश्चेन्द्रवत्सानां मुकुटानां विगाहनः ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सहजश्चेदिमत्स्यानां
सहज [m]
सहजश्चेदिमत्स्यानां
चेदि [m]
सहजश्चेदिमत्स्यानां
मत्स्य [m]
प्रचेतानां
प्रचेत [m]
बृहद्बलः
बृहद्बल [m]
धारणश्चेन्द्रवत्सानां
धारण [m]
धारणश्चेन्द्रवत्सानां
च [ind]
धारणश्चेन्द्रवत्सानां
इन्द्रवत्स [m]
मुकुटानां
मुकुट [mn]
विगाहनः
विगाहन [m]
शमश्च नन्दिवेगानामित्येते कुलपांसनाः । युगान्ते कृष्ण संभूताः कुलेषु पुरुषाधमाः ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
शमश्च
शम [m]
शमश्च
च [ind]
नन्दिवेगानाम्
नन्दिवेग [m]
इत्येते
इति [ind]
इत्येते
एतद् [pron]
कुलपांसनाः
कुल [n]
कुलपांसनाः
पांसन [adj]
युगान्ते
युग [mn]
युगान्ते
अन्त [m]
कृष्ण
कृष्ण [m]
सम्भूताः
सम्भू [1. Ā.]
कुलेषु
कुल [n]
पुरुषाधमाः
पुरुष [m]
पुरुषाधमाः
अधम [adj]
अप्ययं नः कुरूणां स्याद्युगान्ते कालसंभृतः । दुर्योधनः कुलाङ्गारो जघन्यः पापपूरुषः ॥
English Translation
So has this Duryodhana been born at the end of this Yuga in our family-that of the Kurus-that wicked individual, the vilest and most despicable of his race, for the extinction of his race.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अप्ययं
अपि [ind]
अप्ययं
इदम् [pron]
नः
मद् [pron]
कुरूणां
कुरु [m]
स्याद्
अस् [2. P.]
युगान्ते
युग [mn]
युगान्ते
अन्त [m]
कालसंभृतः
काल [m]
कालसंभृतः
सम्भृ [3. Ā.]
दुर्योधनः
दुर्योधन [m]
कुलाङ्गारो
कुलाङ्गार [m]
जघन्यः
जघन्य [adj]
पापपूरुषः
पाप [adj]
पापपूरुषः
पूरुष [m]
तस्मान्मृदु शनैरेनं ब्रूया धर्मार्थसंहितम् । कामानुबन्धबहुलं नोग्रमुग्रपराक्रमम् ॥
English Translation
There should he be spoken slowly and mildly in words conducive to our interests and to virtue and worldly good and going fully into the subject, so as to attract his heart towards us and not in harsh words, O you of terrific strength.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तत्र
तत्र [ind]
स्म
स्म [ind]
वाचं
वाच् [f]
कल्याणीं
कल्याण [adj]
धर्मकामार्थसंहिताम्
धर्म [mn]
धर्मकामार्थसंहिताम्
काम [m]
धर्मकामार्थसंहिताम्
अर्थ [mn]
धर्मकामार्थसंहिताम्
संधा [1. P.]
कामानुबन्धबहुलं
काम [m]
कामानुबन्धबहुलं
अनुबन्ध [m]
कामानुबन्धबहुलं
बहुल [adj]
नोग्रम्
न [ind]
नोग्रम्
उग्र [adj]
उग्रपराक्रमम्
उग्र [adj]
उग्रपराक्रमम्
पराक्रम [m]
अपि दुर्योधनं कृष्ण सर्वे वयमधश्चराः । नीचैर्भूत्वानुयास्यामो मा स्म नो भरता नशन् ॥
English Translation
We would rather, O Krishna, follow the lead of Duryodhana and be under his control; but let not the Bharatas be destroyed.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अपि
अपि [ind]
दुर्योधनं
दुर्योधन [m]
कृष्ण
कृष्ण [m]
सर्वे
सर्व [pron]
वयम्
मद् [pron]
अधश्चराः
अधस् [ind]
अधश्चराः
चर [adj]
नीचैर्
नीचैस् [ind]
भूत्वानुयास्यामो
भू [1. Ā.]
भूत्वानुयास्यामो
अनुया [2. Ā.]
मा
मा [ind]
स्म
स्म [ind]
नो
मद् [pron]
भरता
भरत [m]
नशन्
नश् [1. Ā.]
अप्युदासीनवृत्तिः स्याद्यथा नः कुरुभिः सह । वासुदेव तथा कार्यं न कुरूननयः स्पृशेत् ॥
English Translation
O Son of Vasudeva, act in such a way that we may live as strangers to the Kurus; but let not the sin of annihilating men touch the Kurus.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अप्युदासीनवृत्तिः
अपि [ind]
अप्युदासीनवृत्तिः
उदासीन [m]
अप्युदासीनवृत्तिः
वृत्ति [f]
स्याद्
अस् [2. P.]
यथा
यथा [ind]
नः
मद् [pron]
कुरुभिः
कुरु [m]
सह
सह [ind]
वासुदेव
वासुदेव [m]
तथा
तथा [ind]
कार्यं
कृ [2. Ā.]
न
न [ind]
कुरून्
कुरु [m]
अनयः
अनय [m]
स्पृशेत्
स्पृश् [6. Ā.]
वाच्यः पितामहो वृद्धो ये च कृष्ण सभासदः । भ्रातॄणामस्तु सौभ्रात्रं धार्तराष्ट्रः प्रशाम्यताम् ॥
English Translation
Our grandfather and those courtiers, who are aged, O Krishna, should be spoken to. Let there be brotherly feeling among the brothers and peace to the son of Dhritarashtra.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
वाच्यः
वच् [2. P.]
पितामहो
पितामह [m]
वृद्धो
वृद्ध [adj]
ये
यद् [pron]
च
च [ind]
कृष्ण
कृष्ण [m]
सभासदः
सभासद् [m]
भ्रातॄणाम्
भ्रातृ [m]
अस्तु
अस् [2. P.]
सौभ्रात्रं
सौभ्रात्र [n]
धार्तराष्ट्रः
धार्तराष्ट्र [m]
प्रशाम्यताम्
प्रशम् [1. P.]
अहमेतद्ब्रवीम्येवं राजा चैव प्रशंसति । अर्जुनो नैव युद्धार्थी भूयसी हि दयार्जुने ॥
English Translation
I say this; and the king approves of this. Arjuna is never for war; there is great kindness in Arjuna.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अहम्
मद् [pron]
एतद्
एतद् [pron]
ब्रवीम्येवं
ब्रू [2. Ā.]
ब्रवीम्येवं
एवम् [ind]
राजा
राजन् [m]
चैव
च [ind]
चैव
एव [ind]
प्रशंसति
प्रशंस् [1. Ā.]
अर्जुनो
अर्जुन [m]
नैव
न [ind]
नैव
एव [ind]
युद्धार्थी
युद्ध [n]
युद्धार्थी
अर्थिन् [adj]
भूयसी
भूयस् [adj]
हि
हि [ind]
दयार्जुने
दया [f]
दयार्जुने
अर्जुन [m]