Udyogaparva Adhyāya 14
उद्योगपर्व • अध्यायः 14
Udyogaparva Adhyāya 14 of the classical Mahābhārata with 16 verses.
Total: 16 Verses
•
Citations: MBh 5.14.1–16
•
250 Lexicon Terms
अथैनां रुपिणीं साध्वीमुपातिष्ठदुपश्रुतिः । तां वयोरूपसंपन्नां दृष्ट्वा देवीमुपस्थिताम् ॥
English Translation
Shalya said Then did beautiful Upashruti appear before the chaste one. Ard seeing the goddess possessed of youth and beauty appear before her.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अथैनां
अथ [ind]
अथैनां
एनद् [pron]
रूपिणीं
रूपिन् [adj]
साध्वीम्
साधु [adj]
उपातिष्ठद्
उपस्था [1. Ā.]
उपश्रुतिः
उपश्रुति [f]
तां
तद् [pron]
वयोरूपसम्पन्नां
वयस् [n]
वयोरूपसम्पन्नां
रूप [n]
वयोरूपसम्पन्नां
सम्पद् [4. P.]
दृष्ट्वा
दृश् [6. P.]
देवीम्
देवी [f]
उपस्थिताम्
उपस्था [1. Ā.]
इन्द्राणी संप्रहृष्टा सा संपूज्यैनामपृच्छत । इच्छामि त्वामहं ज्ञातुं का त्वं ब्रूहि वरानने ॥
English Translation
The Queen of Indra became well-pleased and having propitiated her, thus spoke-O you of a beautiful face, 'I want to know you, tell me who you are.'
Morphemic Decomposition & Padaccheda
इन्द्राणी
इन्द्राणी [f]
सम्प्रहृष्टा
सम्प्रहृष् [6. P.]
सा
तद् [pron]
सम्पूज्यैनाम्
सम्पूजय् [10. Ā.]
सम्पूज्यैनाम्
एनद् [pron]
अपृच्छत
प्रच्छ् [1. P.]
एतद्
एतद् [pron]
इच्छाम्यहं
इष् [1. P.]
इच्छाम्यहं
मद् [pron]
ज्ञातुं
ज्ञा [4. Ā.]
तत्त्वेन
तत्त्व [n]
वदतां
वद् [1. Ā.]
वर
वर [adj]
उपश्रुतिरहं देवि तवान्तिकमुपागता । दर्शनं चैव संप्राप्ता तव सत्येन तोषिता ॥
English Translation
Upashruti said I am, O goddess, Upashruti, who have come to you. O you of noble mind, I have appeared in your sight through your truthfulness.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
उपश्रुतिर्
उपश्रुति [f]
अहं
मद् [pron]
देवि
देवी [f]
तवान्तिकम्
त्वद् [pron]
तवान्तिकम्
अन्तिक [n]
उपागता
उपागम् [1. P.]
सिद्धिं
सिद्धि [f]
पुण्येन
पुण्य [adj]
महतान्विताः
महत् [adj]
महतान्विताः
अन्वित [adj]
पतिव्रतासि युक्ता च यमेन नियमेन च । दर्शयिष्यामि ते शक्रं देवं वृत्रनिषूदनम् । क्षिप्रमन्वेहि भद्रं ते द्रक्ष्यसे सुरसत्तमम् ॥
English Translation
You are chest, you observe all the rules of life and you possess the power self control. I shall show you the god Shakra the slayer of Vritra.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
पतिव्रतासि
पतिव्रता [f]
पतिव्रतासि
अस् [2. P.]
युक्ता
युज् [6. Ā.]
च
च [ind]
यमेन
यम [m]
नियमेन
नियम [m]
च
च [ind]
दर्शयिष्यामि
दर्शय् [10. Ā.]
ते
त्वद् [pron]
शक्रं
शक्र [m]
देवं
देव [m]
वृत्रनिषूदनम्
वृत्र [m]
वृत्रनिषूदनम्
निषूदन [m]
क्षिप्रम्
क्षिप्रम् [ind]
अन्वेहि
अन्वे [2. P.]
भद्रं
भद्र [n]
ते
त्वद् [pron]
द्रक्ष्यसे
दृश् [6. P.]
सुरसत्तमम्
सुर [m]
सुरसत्तमम्
सत्तम [adj]
ततस्तां प्रस्थितां देवीमिन्द्राणी सा समन्वगात् । देवारण्यान्यतिक्रम्य पर्वतांश्च बहूंस्ततः । हिमवन्तमतिक्रम्य उत्तरं पार्श्वमागमत् ॥
English Translation
Having gone through many forests of the gods and many mountains and having crossed the Himavat, the northern side was reached by them.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततस्तां
ततस् [ind]
ततस्तां
तद् [pron]
प्रस्थितां
प्रस्था [1. Ā.]
देवीम्
देवी [f]
इन्द्राणी
इन्द्राणी [f]
सा
तद् [pron]
समन्वगात्
समनुगा [3. P.]
देवारण्यान्यतिक्रम्य
देव [m]
देवारण्यान्यतिक्रम्य
अरण्य [n]
देवारण्यान्यतिक्रम्य
अतिक्रम् [6. P.]
पर्वतांश्च
पर्वत [mn]
पर्वतांश्च
च [ind]
बहूंस्ततः
बहु [adj]
बहूंस्ततः
ततस् [ind]
हिमवन्तम्
हिमवन्त् [m]
अतिक्रम्य
अतिक्रम् [6. P.]
उत्तरं
उत्तर [adj]
पार्श्वम्
पार्श्व [mn]
आगमत्
आगम् [6. P.]
समुद्रं च समासाद्य बहुयोजनविस्तृतम् । आससाद महाद्वीपं नानाद्रुमलतावृतम् ॥
English Translation
And having crossed the sea which extended over many yojanas they came to a large island which was covered by many trees and creepers.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
समुद्रं
समुद्र [m]
स
तद् [pron]
समासाद्य
समासादय् [10. P.]
निस्तोयं
निस्तोय [adj]
भीमदर्शनम्
भीम [adj]
भीमदर्शनम्
दर्शन [n]
सरस्वत्याः
सरस्वती [f]
परे
पर [pron]
पारे
पार [mn]
नानाद्रुमलतावृतम्
नाना [ind]
नानाद्रुमलतावृतम्
द्रुम [m]
नानाद्रुमलतावृतम्
लता [f]
नानाद्रुमलतावृतम्
आवृ [5. Ā.]
तत्रापश्यत्सरो दिव्यं नानाशकुनिभिर्वृतम् । शतयोजनविस्तीर्णं तावदेवायतं शुभम् ॥
English Translation
They there saw a lake, suitable for the gods frequented by many birds and which extended over a hundred yojanas in length and a similar space in breadth.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तत्रापश्यत्
तत्र [ind]
तत्रापश्यत्
पश् [4. Ā.]
सरो
सरस् [n]
दिव्यं
दिव्य [adj]
नानाशकुनिभिर्
नाना [ind]
नानाशकुनिभिर्
शकुनि [m]
वृतम्
वृ [1. Ā.]
शतयोजनविस्तीर्णं
शत [mn]
शतयोजनविस्तीर्णं
योजन [fn]
शतयोजनविस्तीर्णं
विस्तृ [9. P.]
निहत्य
निहन् [2. Ā.]
जलराक्षसीम्
जल [n]
जलराक्षसीम्
राक्षसी [f]
तत्र दिव्यानि पद्मानि पञ्चवर्णानि भारत । षट्पदैरुपगीतानि प्रफुल्लानि सहस्रशः ॥
English Translation
And saw there, O son of Bharata thousands of beautiful lotuses of five colours full blown and around which the bees hummed.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तत्र
तत्र [ind]
बुद्धिं
बुद्धि [f]
प्रणेष्यामि
प्रणी [1. Ā.]
पाण्डवान्
पाण्डव [m]
प्रति
प्रति [ind]
भारत
भारत [m]
षट्पदैर्
षट्पद [m]
उपगीतानि
उपगा [4. P.]
प्रफुल्लानि
प्रफुल्ल [adj]
सहस्रशः
सहस्रशस् [ind]
पद्मस्य भित्त्वा नालं च विवेश सहिता तया । बिसतन्तुप्रविष्टं च तत्रापश्यच्छतक्रतुम् ॥
English Translation
Seeing her lord staying there in a diminutive form, the goddess too assumed a diminutive form and so did Upashruti.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
पद्मस्य
पद्म [mn]
भित्त्वा
भिद् [6. P.]
नालं
नाल [mfn]
च
च [ind]
विवेश
विश् [4. P.]
सहिता
सहित [adj]
तया
तद् [pron]
बिसतन्तुप्रविष्टं
बिस [mn]
बिसतन्तुप्रविष्टं
तन्तु [m]
बिसतन्तुप्रविष्टं
प्रविश् [4. P.]
च
च [ind]
तत्रापश्यच्छतक्रतुम्
तत्र [ind]
तत्रापश्यच्छतक्रतुम्
पश् [4. Ā.]
तत्रापश्यच्छतक्रतुम्
शतक्रतु [m]
तं दृष्ट्वा च सुसूक्ष्मेण रूपेणावस्थितं प्रभुम् । सूक्ष्मरूपधरा देवी बभूवोपश्रुतिश्च सा ॥
English Translation
Beholding there Indra in a form of very minute, goddesses Upashruti and Indrani also became in the form of minuteness.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तं
तद् [pron]
दृष्ट्वा
दृश् [6. P.]
क्लीबवेषेण
क्लीब [adj]
क्लीबवेषेण
वेष [m]
रथस्थं
रथ [m]
रथस्थं
स्थ [adj]
नरपुंगवम्
नर [m]
नरपुंगवम्
पुंगव [m]
सूक्ष्मरूपधरा
सूक्ष्म [adj]
सूक्ष्मरूपधरा
रूप [n]
सूक्ष्मरूपधरा
धर [adj]
देवी
देवी [f]
बभूवोपश्रुतिश्च
भू [1. Ā.]
बभूवोपश्रुतिश्च
उपश्रुति [f]
बभूवोपश्रुतिश्च
च [ind]
सा
तद् [pron]
इन्द्रं तुष्टाव चेन्द्राणी विश्रुतैः पूर्वकर्मभिः । स्तूयमानस्ततो देवः शचीमाह पुरंदरः ॥
English Translation
And the queen of Indra propitiated Indra by reciting the deeds done by him in olden days and the god Purandara, being thus propitiated, said to Sachi.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
इन्द्रं
इन्द्र [m]
तुष्टाव
स्तु [1. Ā.]
चेन्द्राणी
च [ind]
चेन्द्राणी
इन्द्राणी [f]
विश्रुतैः
विश्रु [5. Ā.]
पूर्वकर्मभिः
पूर्व [pron]
पूर्वकर्मभिः
कर्मन् [n]
स्तूयमानस्ततो
स्तु [1. Ā.]
स्तूयमानस्ततो
ततस् [ind]
देवः
देव [m]
शचीम्
शची [f]
आह
अह् [1. P.]
पुरंदरः
पुरंदर [m]
किमर्थमसि संप्राप्ता विज्ञातश्च कथं त्वहम् । ततः सा कथयामास नहुषस्य विचेष्टितम् ॥
English Translation
With what object have you come here and by what means came you to know that I was here. Then did she narrate the attempt of Nahusha.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
किमर्थम्
क [pron]
किमर्थम्
अर्थ [mn]
असि
अस् [2. P.]
सम्प्राप्ता
सम्प्राप् [5. Ā.]
विज्ञातश्च
विज्ञा [9. Ā.]
विज्ञातश्च
च [ind]
कथं
कथम् [ind]
त्वहम्
तु [ind]
त्वहम्
मद् [pron]
ततः
ततस् [ind]
स
तद् [pron]
कथयामास
कथय् [10. Ā.]
दृष्ट्वा
दृश् [6. P.]
हंसस्य
हंस [m]
किल्बिषम्
किल्बिष [mn]
इन्द्रत्वं त्रिषु लोकेषु प्राप्य वीर्यमदान्वितः । दर्पाविष्टश्च दुष्टात्मा मामुवाच शतक्रतो । उपतिष्ठ मामिति क्रूरः कालं च कृतवान्मम ॥
English Translation
Having obtained the lordship of the three worlds and so being vain of his strength and being haughty the evil minded one asked me to attend on him, Operformer of a hundred sacrifices.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
इन्द्रत्वं
इन्द्र [m]
इन्द्रत्वं
त्व [n]
त्रिषु
त्रि [nr]
लोकेषु
लोक [m]
प्राप्य
प्राप् [1. P.]
वीर्यमदान्वितः
वीर्य [n]
वीर्यमदान्वितः
मद [m]
वीर्यमदान्वितः
अन्वित [adj]
दर्पाविष्टश्च
दर्प [m]
दर्पाविष्टश्च
आविश् [6. Ā.]
दर्पाविष्टश्च
च [ind]
दुष्टात्मा
दुष्ट [adj]
दुष्टात्मा
आत्मन् [m]
माम्
मद् [pron]
उवाच
वच् [2. P.]
शतक्रतो
शतक्रतु [m]
उपतिष्ठ
उपस्था [1. Ā.]
माम्
मद् [pron]
इति
इति [ind]
क्रूरः
क्रूर [adj]
कालं
काल [m]
च
च [ind]
कृतवान्मम
कृ [2. Ā.]
कृतवान्मम
मद् [pron]
यदि न त्रास्यसि विभो करिष्यति स मां वशे । एतेन चाहं संतप्ता प्राप्ता शक्र तवान्तिकम् । जहि रौद्रं महाबाहो नहुषं पापनिश्चयम् ॥
English Translation
For this reason have I come to you so soon O Shakra, O you with long arms slay Nahusha of wicked purposes.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यदि
यदि [ind]
न
न [ind]
त्रास्यसि
त्रा [2. Ā.]
विभो
विभु [adj]
करिष्यति
कृ [2. Ā.]
स
तद् [pron]
मां
मद् [pron]
वशे
वश [m]
एतेन
एतद् [pron]
चाहं
च [ind]
चाहं
मद् [pron]
संतप्ता
संतप् [4. Ā.]
प्राप्ता
प्राप् [1. P.]
शक्र
शक्र [m]
तवान्तिकम्
त्वद् [pron]
तवान्तिकम्
अन्तिक [n]
जहि
हा [1. P.]
रौद्रं
रौद्र [adj]
महाबाहो
महत् [adj]
महाबाहो
बाहु [mf]
नहुषं
नहुष [m]
पापनिश्चयम्
पाप [adj]
पापनिश्चयम्
निश्चय [m]
प्रकाशयस्व चात्मानं दैत्यदानवसूदन । तेजः समाप्नुहि विभो देवराज्यं प्रशाधि च ॥
English Translation
O you slayer of Daityas and Danavas, hide no longer your ownself. O lord, assume your own strength and rule the kingdom of the gods.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
प्रकाशयस्व
प्रकाशय् [10. Ā.]
चात्मानं
च [ind]
चात्मानं
आत्मन् [m]
दैत्यदानवसूदन
दैत्य [m]
दैत्यदानवसूदन
दानव [m]
दैत्यदानवसूदन
सूदन [adj]
तेजः
तेजस् [n]
समाप्नुहि
समाप् [5. Ā.]
विभो
विभु [adj]
देवराज्यं
देव [m]
देवराज्यं
राज्य [n]
प्रशाधि
प्रशास् [2. Ā.]
च
च [ind]