Special Call Prof. Jay L. Garfield Commemorative Volume · Submissions Open
Announcements Newsletters About Us Contact
Search
MBh
Mahābhārata • Parva 14 (Aśvamedhikaparva) • Adhyāya 49

Aśvamedhikaparva Adhyāya 49

अश्वमेधिकपर्व • अध्यायः 49

Aśvamedhikaparva Adhyāya 49 of the classical Mahābhārata with 56 verses.

Total: 56 Verses • Citations: MBh 14.49.1–56 • 250 Lexicon Terms • Page 2 of 2 (Verses 26 shown)
नावं न शक्यमारुह्य स्थले विपरिवर्तितुम् । तथैव रथमारुह्य नाप्सु चर्या विधीयते ॥
एवं कर्म कृतं चित्रं विषयस्थं पृथक्पृथक् । यथा कर्म कृतं लोके तथा तदुपपद्यते ॥
यन्नैव गन्धिनो रस्यं न रूपस्पर्शशब्दवत् । मन्यन्ते मुनयो बुद्ध्या तत्प्रधानं प्रचक्षते ॥
English Translation
And as action is performed in this world, so does it result to those who perform them. That which is void of smell. void of taste, and void of touch and sound, that which is meditated upon by the sages with the help of their understanding is said to be Pradhana. Now, Pradhana is unmanifest. A development of the uninanife-t is Mahat.
तत्र प्रधानमव्यक्तमव्यक्तस्य गुणो महान् । महतः प्रधानभूतस्य गुणोऽहंकार एव च ॥
अहंकारप्रधानस्य महाभूतकृतो गुणः । पृथक्त्वेन हि भूतानां विषया वै गुणाः स्मृताः ॥
बीजधर्मं यथाव्यक्तं तथैव प्रसवात्मकम् । बीजधर्मा महानात्मा प्रसवश्चेति नः श्रुतम् ॥
बीजधर्मा त्वहंकारः प्रसवश्च पुनः पुनः । बीजप्रसवधर्माणि महाभूतानि पञ्च वै ॥
बीजधर्मिण इत्याहुः प्रसवं च न कुर्वते । विशेषाः पञ्चभूतानां तेषां वित्तं विशेषणम् ॥
English Translation
And the five great elements are of the nature of seed and products. The objects of the five great elements are gifted with the nature of seed, and yield products. These have intelligence for their property. Among them, space has one equality; wind is said to have two.
तत्रैकगुणमाकाशं द्विगुणो वायुरुच्यते । त्रिगुणं ज्योतिरित्याहुरापश्चापि चतुर्गुणाः ॥
पृथ्वी पञ्चगुणा ज्ञेया त्रसस्थावरसंकुला । सर्वभूतकरी देवी शुभाशुभनिदर्शना ॥
शब्दः स्पर्शस्तथा रूपं रसो गन्धश्च पञ्चमः । एते पञ्च गुणा भूमेर्विज्ञेया द्विजसत्तमाः ॥
English Translation
Sound, touch, colour, taste, and smell numbering the fifth, are effects. They are, however, inconstant, and called by the name of delusion.
पार्थिवश्च सदा गन्धो गन्धश्च बहुधा स्मृतः । तस्य गन्धस्य वक्ष्यामि विस्तरेण बहून्गुणान् ॥
English Translation
Now, space has only one quality, and that is said to be sound. I shall speak at length of the numerous qualities of sound.
इष्टश्चानिष्टगन्धश्च मधुरोऽम्लः कटुस्तथा । निर्हारी संहतः स्निग्धो रूक्षो विशद एव च । एवं दशविधो ज्ञेयः पार्थिवो गन्ध इत्युत ॥
English Translation
I shall describe at length the numerous qualities of smell. Smell is agreeable or disagreeable, sweet, sour, pungent, diffusive and compact, oily and dry, and clear. Thus smell, which belongs to the earth, should be known as of ten sorts.
शब्दः स्पर्शस्तथा रूपं रसश्चापां गुणाः स्मृताः । रसज्ञानं तु वक्ष्यामि रसस्तु बहुधा स्मृतः ॥
English Translation
Sound, touch, colour, and taste have been said to be the qualities of water. I shall now speak or the qualities of Taste. Taste has been said to be of various kinds.
मधुरोऽम्लः कटुस्तिक्तः कषायो लवणस्तथा । एवं षड्विधविस्तारो रसो वारिमयः स्मृतः ॥
English Translation
Sweet, sour, pungent, bitter, astringent, and saline likewise. Taste, which has been said to Belong to water, is thus of six varieties.
शब्दः स्पर्शस्तथा रूपं त्रिगुणं ज्योतिरुच्यते । ज्योतिषश्च गुणो रूपं रूपं च बहुधा स्मृतम् ॥
English Translation
Sound, touch, and colour, these are the three qualities of light. Colour is the quality of light, and colour is said to be of various sorts.
शुक्लं कृष्णं तथा रक्तं नीलं पीतारुणं तथा । ह्रस्वं दीर्घं तथा स्थूलं चतुरस्राणु वृत्तकम् ॥
English Translation
White, dark, red, blue, yellow, and grey also, and short long, minute, gross, square and circular, of these twelve varieties is colour which appertains to light. These should be understood by Brahmanas venerable for years, knowing duties, and truthful in speech.
एवं द्वादशविस्तारं तेजसो रूपमुच्यते । विज्ञेयं ब्राह्मणैर्नित्यं धर्मज्ञैः सत्यवादिभिः ॥
शब्दस्पर्शौ च विज्ञेयौ द्विगुणो वायुरुच्यते । वायोश्चापि गुणः स्पर्शः स्पर्शश्च बहुधा स्मृतः ॥
English Translation
Sound and touch should be known as the two qualities of wind. Touch has been said to be of various sorts.
उष्णः शीतः सुखो दुःखः स्निग्धो विशद एव च । कठिनश्चिक्कणः श्लक्ष्णः पिच्छिलो दारुणो मृदुः ॥
एवं द्वादशविस्तारो वायव्यो गुण उच्यते । विधिवद्ब्रह्मणैः सिद्धैर्धर्मज्ञैस्तत्त्वदर्शिभिः ॥
तत्रैकगुणमाकाशं शब्द इत्येव च स्मृतः । तस्य शब्दस्य वक्ष्यामि विस्तरेण बहून्गुणान् ॥
English Translation
Now, space has only one quality, and that is said to be sound. I shall speak at length of the numerous qualities of sound.
षड्जर्षभौ च गान्धारो मध्यमः पञ्चमस्तथा । अतः परं तु विज्ञेयो निषादो धैवतस्तथा ॥
English Translation
Shadaja, Rishabha, together with Gandhara, Madhyama, and likewise Panchama; after this should be known Nishada, and then Daivata, besides these, there are agreeable sounds and disagreeable sounds compact, and of many ingredients.
इष्टोऽनिष्टश्च शब्दस्तु संहतः प्रविभागवान् । एवं बहुविधो ज्ञेयः शब्द आकाशसंभवः ॥
आकाशमुत्तमं भूतमहंकारस्ततः परम् । अहंकारात्परा बुद्धिर्बुद्धेरात्मा ततः परः ॥
तस्मात्तु परमव्यक्तमव्यक्तात्पुरुषः परः । परावरज्ञो भूतानां यं प्राप्यानन्त्यमश्नुते ॥
← Previous (Ch. 1883) Full Table of Contents Next (Ch. 1885) →