(प्रकीर्णः) विविक्तदीर्घिकोद्यानसौधक्रीडादिदर्शनादिरूपः प्रकीर्णः। स ह्येकस्य वा परिमितपरिवारस्य वा विशिष्टावधिक एव प्रकीर्णकन्यायेन यदाकदाचिदुत्पद्यते।
यथा—
विविक्त—दीर्घिकोद्यान—सौध—क्रीडादि—दर्शने।
लतावेश्मोपवेशे च कामः कामेन युज्यते॥ ७४॥
(विप्रकीर्णः) अष्टमीचन्द्रकेन्द्रीत्सवयक्षरात्रिकुन्दचतुर्थीसुवसन्तकमदनत्रयोदश्यादिरूपो विप्रकीर्णकः। स हि विशिष्टमष्टम्यादिकालभेदावधिमपेक्षमाणः कामिभिर्निर्वर्त्यते। समस्तेष्वपि देशेषु विप्रकीर्ण इव दृश्यते इति। यथा—
अष्टमीचन्द्रके कुन्दचतुर्थ्यों सुवसन्तके।
स्मरस्स्मरार्चा—शक्रार्चा—यक्षरात्रिषु वर्धते॥ ७५॥
स एव कालः कार्त्स्न्येन द्विरूप इव दर्शितः।
क्रियापदैकवाच्यो यः क्रियायास्साधनं च यः॥ ७६॥
(३. कारकम् /द्रव्यम् (साधनपदार्थः))
किं पुनस्साधनम्? स्वपराश्रितक्रियाभिनिर्वृत्तिहेतुश्शक्तिमद्द्रव्यं, यत् कारकम् इत्याचक्षते। कारकशब्दश्चायमव्युत्पन्नः क्रियानिमित्तवचनो लोकतस्सिद्धः करोतीति वा कारकशब्देन शक्तिमद् द्रव्यमुच्यते। तथा हि—
निष्पन्नमात्रे कर्तृत्वं सर्वत्रैवास्ति कारके।
व्यापारभेदापेक्षायां करणादित्वसंभवः॥ ७७॥
पुत्रस्य जन्मनि यथा पित्रोः कर्तृत्वमुच्यते।
अयमस्मादियं त्वस्मादिति भेदविवक्षया॥ ७८॥
शक्तिमात्रासमूहस्य विश्वस्यानेकधर्मिणः।
सर्वथा सर्वदा भावात् क्वचित् किञ्चिद् विवक्ष्यते॥ ७९॥
सर्वत्र सहजा शक्तिर्यावद्द्रव्यमवस्थिता।
क्रियाकाले त्वभिव्यक्तिराश्रयः परकारिणी॥ ८०॥
स्वाङ्गसंयोगिनः पाशा दैत्यानां वारुणा यथा।
व्यज्यन्ते विजिगीषूणां द्रव्याणां शक्तयस्तथा॥ ८१॥
(वाप. ३.७.३०)
तैक्ष्ण्यगौरवकाठिन्यसंस्थानैः स्वैरसिर्यदा।
भेद्यं प्रति व्याप्रियते शक्तिमान् गृह्यते तदा॥ ८२॥
(वाप. ३.७.३१)
स्वाश्रये समवेतानां तद्वदेवाश्रयान्तरे।
क्रियाणामभिनिष्पत्तेर्निमित्तं शक्तिरिष्यते॥ ८३॥
तत्त्वे वा व्यतिरेके वा व्यतिरिक्तैव सोच्यते।
शब्दप्रमाणको लोकस्स शास्त्रेणानुगम्यते॥ ८४॥
(वाप. ३.७.३८)