प्रातःप्रत्यूषयोस्स्नाति भुङ्क्ते सन्ध्यापराहणयोः।
प्राहणमध्याह्नयोर्यूनां शेते मनसि मन्मथः॥ ६७॥
अयं ह्यपेक्षितरात्रिविभागापौर्वापर्यावधिः कामिनां दूतीसंप्रेषणप्रेक्षानिद्रासुख— मधुपानाभिसरणादेरूपभोगस्य निमित्तं भवति। यथा—
निशामुखे प्रदोषे च निशीथापररारत्रयोः।
इन्दोः प्रकशे नाशे व सुप्तः कामो विबुध्यते॥ ६८॥
(प्रायोगिकः) शरद्धेमन्तशिशिरवसन्तग्रीष्मवर्षारूपः प्रायोगिकः।
अयं ह्यपेक्षितसंवत्सरविषु— पौर्वापर्यावधिं प्राणिनां कामकृतचित्तवैकृतानां प्रयोगनिमित्तं भवति। यथा—
शरद्धेमन्तयोरन्यदन्यद् वर्षावसन्तयोः।
हिमर्तुग्रीष्मयोरन्यत् कामावस्था प्रवर्तते॥ ६९॥
तेऽमी त्रयोऽप्यौद्योगिकौपयोगिकप्रायोगिकाः कालभेदा नैमित्तिका उच्यन्ते। नित्यत्वेऽप्येषामुद्योगादेर्निमित्तत्वात्।
(३. स्वाभाविकः)
(आगन्तुकः) मदप्रमदाभ्युदयोत्सवव्यसनपरिहासाभिरूप आगन्तुकः।
स हि विशिष्टक्रियोपनिपतादिकमवधिमपेक्षमाणः प्राणिनां मदप्रमदादिरूपेणैवागच्छति।
यथा—
मदप्रमदहर्षेषु व्यसनेषूत्सवेषु च।
परिहासेषु च प्रायः कामस्संमानमर्हति॥ ७०॥
(नैसर्गिकः) बाल्यकौमारयौवनमौग्ध्यमाध्यस्थ्यप्रागल्भ्यादिरूपो नैसर्गिकः।
अयं हि वयोविभागादिकं विशिष्टमेवावधिमपेक्षमाणः प्राणिनां निसर्गत एव भवति।
यथा—
मौग्ध्यप्रागल्भ्यमाध्यस्थ्यबाल्यकौमारयौवनैः।
आतिष्ठति पदैष्षड्भिः स्त्रीजातिं कामषट्पदः॥ ७१॥
(सांसर्गिकः) परापरयौगपद्यचिरक्षिप्ररूपस्सांसर्गिकः।
अयं हि प्रवृत्तिसाधनानां पूर्वापरत्वे सहैकत्वे मन्दशीघ्रसमपातित्वे च क्रियास्वपेक्षमाणो मिथः संसर्गाय प्रभवति। यथा—
क्रमेण युगपत् पूर्वमग्रतो द्राक् चिरेण वा।
समासजन्त्यः चेतांसि न ज्ञायन्ते स्मरार्तयः॥ ७२॥
तेऽमी आगन्तुकनैसर्गिकसांसर्गिकास्त्रयोऽपि कालभेदाः स्वाभाविका उच्यन्ते, स्वभावत एव प्रवर्तमानत्वात्।
(४. वैपरामर्शिकः)
(सङ्कीर्णः) देश्यक्रीडाकेलिकेलिद्यूतव्रतगोष्ठीप्रेक्षादिरूपस्सङ्कीर्णः। स हि विशिष्टं तं तमवधिमपेक्षमाणस्संभूय प्रवर्तितस्सङ्कीर्ण एव भवति। यथा—
व्रतेषु गोष्ठीप्रेक्षासु केलिद्यूतेषु केलिषु।
देश्यक्रीडासु चानङ्गः पुनरङ्गेन युज्यते॥ ७३॥