१२. नायिकाश्रयो— गुणकृतः, वयस्कृतश्चेष्टाकृतो धैर्यकृत इति। तेषु—
(१. दैवाश्रयः)
१. दैवाश्रयः स्त्रीनिमित्तः पुरुषे यथा—(कादम्बरीकथासारे ४. १०८)
अयि पापे! महाश्वेते! न तुष्टास्यक्षमालया।
हता मे सुहृदोऽमुष्य प्राणवृत्तिरपि त्वया॥ २॥
२. पुरुषनिमित्तः स्त्रियां यथा—
विचिन्वतीं मामियमद्रिकुक्षौ विकुक्षिनाम्ना भुजगेन दष्टा।
गतासुरास्ते मृगशाबनेत्रा मृगावती हा विधिना हतोऽस्मि॥ ३॥
३. सहायनिमित्तः पुरुषे यथा—(कादम्बकसा. ६. १०६)
इति श्रुत्वा भिन्नः प्रसभमिव शूलाग्रशिखया कदा त्वां पश्येयं कमलमुखि कादम्बरि! पुनः।
वदन्नेवं शोकस्फुटितहृदयः तत्क्षणमसूञ् जहच्चन्द्रापीडस्तरुरिव पपात क्षितितले॥ ४॥
४. गुरुनिमित्तः स्त्रियां यथा— (मामा. १०.१३)
एषा प्रवासं कथमप्यतीत्य याता पुनः संशयमन्यथैव।
को नाम पाकाभिमुखस्य जन्तुर्द्वाराणि दैवस्य पिधातुमीष्टे॥ ५॥
१. प्रत्यवर प्रवर जो. ११०८ रा. १६२१ ; द्र. पृ. १४
(२. पौरुषाश्रयः)
१. पौरुषाश्रयः पुरुषकृतः स्त्रीविषये यथा—
सा वक्षःपरिवर्तनैकललिता विश्वासभूमिः प्रिया बाला निष्करुणेन मुग्धतपसा दग्धा वराकी मया।
भर्तुर्भक्तिरपेक्षिता ननु पुनः स्त्रीदाहदोषो महाञ् जातं सच्चरितैषिणो बत मम म्लेच्छस्य यन्नोचितम्॥ ६॥
२. स्त्रीकृतः पुरुषविषये यथा—(कादकसा. ६. १०४)
शापेन तेन महता मदनाग्निना वा जन्मान्तरोपचितदुष्कृतकर्मणा वा।
चित्रेण वा भगवतश्चरितेन धातुः प्राणानसावुदसृजन्निपपात चोर्व्याम्॥ ७॥
३. पुरुषकृतः पुरुषविषये यथा—(नागान. ५. २१)
आत्मीयः पर इत्ययं खलु कुतः सत्यं न नाम क्रमः किं रक्षामि बहून् किमेकमिति वा चिन्ता न जाता कथम्।
तार्क्ष्यात् त्रातुमहीन् स्वजीवितपरित्यागं त्वया कुर्वता यच्चात्मा पितरौ वधूरिति हतं निश्शेषमेतत् कुलम्॥ ८॥
४. स्त्रीकृतः स्त्रीविषये यथा—(कुसं. १. ५३)
यदैवे पूर्वे जनने शरीरं सा दक्षदोषात् सुदती ससर्ज।
तदाप्रभृत्येव विमुक्तसङ्गः पतिः पशूनामपरिग्रहऽभूत्॥ ९॥
(३. देशाश्रयः)
१. देशाश्रयभेदेषु दिव्यो यथा—(कुसं. ४. १९)