Śāntiparva Adhyāya 73
शान्तिपर्व • अध्यायः 73
Śāntiparva Adhyāya 73 of the classical Mahābhārata with 27 verses.
Total: 27 Verses
•
Citations: MBh 12.73.1–27
•
250 Lexicon Terms
य एव तु सतो रक्षेदसतश्च निबर्हयेत् । स एव राज्ञा कर्तव्यो राजन्राजपुरोहितः ॥
English Translation
Bhishma said A king should appoint that person as his priest who would protect the good and punish the wicked.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
य
यद् [pron]
एव
एव [ind]
तु
तु [ind]
सतो
सत् [adj]
रक्षेद्
रक्ष् [4. P.]
असतश्च
असत् [adj]
असतश्च
च [ind]
निबर्हयेत्
निबर्हय् [10. P.]
स
तद् [pron]
एव
एव [ind]
राज्ञा
राजन् [m]
कर्तव्यो
कृ [2. Ā.]
राजन्
राजन् [m]
राजपुरोहितः
राजन् [m]
राजपुरोहितः
पुरोहित [m]
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । पुरूरवस ऐलस्य संवादं मातरिश्वनः ॥
English Translation
Regarding it is cited the old story about the discourse between Pururavas the son of Aila and Matarishvan.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अत्राप्युदाहरन्तीमम्
अत्र [ind]
अत्राप्युदाहरन्तीमम्
अपि [ind]
अत्राप्युदाहरन्तीमम्
उदाहृ [2. P.]
अत्राप्युदाहरन्तीमम्
इदम् [pron]
इतिहासं
इतिहास [mn]
पुरातनम्
पुरातन [adj]
पुरूरवस
पुरूरवस [m]
ऐलस्य
ऐल [m]
संवादं
संवाद [m]
मातरिश्वनः
मातरिश्वन् [m]
कुतः स्विद्ब्राह्मणो जातो वर्णाश्चापि कुतस्त्रयः । कस्माच्च भवति श्रेयानेतद्वायो विचक्ष्व मे ॥
English Translation
Pururavas said Whence has the Brahmana originated and whence the three other orders? Why also has the Brahmana become the foremost? You should tell me all this.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
कुतः
कुतस् [ind]
स्विद्
स्विद् [ind]
ब्राह्मणो
ब्राह्मण [m]
जातो
जन् [4. P.]
वर्णाश्चापि
वर्ण [mn]
वर्णाश्चापि
च [ind]
वर्णाश्चापि
अपि [ind]
कुतस्त्रयः
कुतस् [ind]
कुतस्त्रयः
त्रि [nr]
कस्माच्च
कस्मात् [ind]
कस्माच्च
च [ind]
भवति
भू [1. Ā.]
श्रेयान्
श्रेयस् [adj]
एतद्
एतद् [pron]
वायो
वायु [m]
विचक्ष्व
विचक्ष् [2. Ā.]
मे
मद् [pron]
ब्रह्मणो मुखतः सृष्टो ब्राह्मणो राजसत्तम । बाहुभ्यां क्षत्रियः सृष्ट ऊरुभ्यां वैश्य उच्यते ॥
English Translation
Matarishvan answered The Brahmana. O best of kings, has originated from the mouth of Brahman. The Kshatriya has originated from his two arms, and the Vaishya from his two thighs.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ब्रह्मणो
ब्रह्मन् [m]
मुखतः
मुख [n]
सृष्टो
सृज् [2. P.]
ब्राह्मणो
ब्राह्मण [m]
राजसत्तम
राजन् [m]
राजसत्तम
सत्तम [adj]
बाहुभ्यां
बाहु [mf]
क्षत्रियः
क्षत्रिय [m]
सृष्ट
सृज् [2. P.]
ऊरुभ्यां
ऊरु [mf]
वैश्य
वैश्य [m]
उच्यते
वच् [2. P.]
वर्णानां परिचर्यार्थं त्रयाणां पुरुषर्षभ । वर्णश्चतुर्थः पश्चात्तु पद्भ्यां शूद्रो विनिर्मितः ॥
English Translation
For serving these three orders, O king, a fourth order, viz., the Shudra, came into being created from the feet (of Brahman).
Morphemic Decomposition & Padaccheda
वर्णानां
वर्ण [mn]
परिचर्यार्थं
परिचर्या [f]
परिचर्यार्थं
अर्थ [mn]
त्रयाणां
त्रि [nr]
पुरुषर्षभ
पुरुष [m]
पुरुषर्षभ
ऋषभ [m]
वर्णश्चतुर्थः
वर्ण [mn]
वर्णश्चतुर्थः
चतुर्थ [adj]
पश्चात्
पश्चात् [ind]
तु
तु [ind]
पद्भ्यां
पद् [m]
शूद्रो
शूद्र [m]
विनिर्मितः
विनिर्मा [3. Ā.]
ब्राह्मणो जातमात्रस्तु पृथिवीमन्वजायत । ईश्वरः सर्वभूतानां धर्मकोशस्य गुप्तये ॥
English Translation
Thus created the Brahmana is born on Earth as the lord of all creatures, his duty being to preserve the Vedas and the other scriptures.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ब्राह्मणो
ब्राह्मण [m]
जातमात्रस्तु
जन् [4. P.]
जातमात्रस्तु
मात्र [n]
जातमात्रस्तु
तु [ind]
पृथिवीम्
पृथिवी [f]
अन्वजायत
अनुजन् [4. Ā.]
ईश्वरः
ईश्वर [m]
सर्वभूतानां
सर्व [pron]
सर्वभूतानां
भूत [mn]
धर्मकोशस्य
धर्म [mn]
धर्मकोशस्य
कोश [mn]
गुप्तये
गुप्ति [f]
ततः पृथिव्या गोप्तारं क्षत्रियं दण्डधारिणम् । द्वितीयं वर्णमकरोत्प्रजानामनुगुप्तये ॥
English Translation
Then, for ruling the Earth and holding the rod of punishment and protecting all creatures, the second order, viz., the Kshatriya was created.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततः
ततस् [ind]
पृथिव्या
पृथिवी [f]
गोप्तारं
गोप्तृ [adj]
क्षत्रियं
क्षत्रिय [m]
दण्डधारिणम्
दण्ड [mn]
दण्डधारिणम्
धारिन् [adj]
द्वितीयं
द्वितीय [adj]
वर्णम्
वर्ण [mn]
अकरोत्
कृ [2. Ā.]
प्रजानाम्
प्रजा [f]
अनुगुप्तये
अनुगुप्ति [f]
वैश्यस्तु धनधान्येन त्रीन्वर्णान्बिभृयादिमान् । शूद्रो ह्येनान्परिचरेदिति ब्रह्मानुशासनम् ॥
English Translation
The Vaishya was created for supporting the two other orders and himself by cultivation and trade, and finally it was ordained by Brahman that the Shudra should serve the three orders as a servant.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
वैश्यस्तु
वैश्य [m]
वैश्यस्तु
तु [ind]
धनधान्येन
धन [n]
धनधान्येन
धान्य [n]
त्रीन्
त्रि [nr]
वर्णान्
वर्ण [mn]
बिभृयाद्
भृ [1. Ā.]
इमान्
इदम् [pron]
शूद्रो
शूद्र [m]
ह्येनान्
हि [ind]
ह्येनान्
एनद् [pron]
परिचरेद्
परिचर् [1. Ā.]
इति
इति [ind]
ब्रह्मानुशासनम्
ब्रह्मन् [m]
ब्रह्मानुशासनम्
अनुशासन [n]
द्विजस्य क्षत्रबन्धोर्वा कस्येयं पृथिवी भवेत् । धर्मतः सह वित्तेन सम्यग्वायो प्रचक्ष्व मे ॥
English Translation
Pururavas said Tell me, truly, O god of Wind, to whom does this Earth fairly belong, Does it belong to the Brahmana or to the Kshatriya.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
द्विजस्य
द्विज [m]
क्षत्रबन्धोर्
क्षत्रबन्धु [m]
वा
वा [ind]
कस्येयं
क [pron]
कस्येयं
इदम् [pron]
पृथिवी
पृथिवी [f]
भवेत्
भू [1. Ā.]
धर्मतः
धर्म [mn]
सह
सह [ind]
वित्तेन
वित्त [n]
सम्यग्
सम्यक् [ind]
वायो
वायु [m]
प्रचक्ष्व
प्रचक्ष् [2. Ā.]
मे
मद् [pron]
विप्रस्य सर्वमेवैतद्यत्किंचिज्जगतीगतम् । ज्येष्ठेनाभिजनेनेह तद्धर्मकुशला विदुः ॥
English Translation
The god of Wind said Everything that exists in the universe belongs to the Brahmana on account of his birth and precedence. Persons, conversant with morality, declare it.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
विप्रस्य
विप्र [m]
सर्वम्
सर्व [pron]
एवैतद्
एव [ind]
एवैतद्
एतद् [pron]
यत्
यद् [pron]
किंचिज्जगतीगतम्
कश्चित् [pron]
किंचिज्जगतीगतम्
जगती [f]
किंचिज्जगतीगतम्
गम् [6. Ā.]
ज्येष्ठेनाभिजनेनेह
ज्येष्ठ [adj]
ज्येष्ठेनाभिजनेनेह
अभिजन [mn]
ज्येष्ठेनाभिजनेनेह
इह [ind]
तद्
तद् [pron]
धर्मकुशला
धर्म [mn]
धर्मकुशला
कुशल [adj]
विदुः
विद् [6. Ā.]
स्वमेव ब्राह्मणो भुङ्क्ते स्वं वस्ते स्वं ददाति च । गुरुर्हि सर्ववर्णानां ज्येष्ठः श्रेष्ठश्च वै द्विजः ॥
English Translation
What the Brahmana eats is his own. The place he dwells is his own. What he gives away is his own. He deserves the respect of all the (other) orders. He is the first-born and the foremost.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स्वम्
स्व [adj]
एव
एव [ind]
ब्राह्मणो
ब्राह्मण [m]
भुङ्क्ते
भुज् [6. P.]
स्वं
स्व [adj]
वस्ते
वस् [1. Ā.]
स्वं
स्व [adj]
ददाति
दा [1. Ā.]
च
च [ind]
गुरुर्
गुरु [m]
हि
हि [ind]
सर्ववर्णानां
सर्व [pron]
सर्ववर्णानां
वर्ण [mn]
ज्येष्ठः
ज्येष्ठ [adj]
श्रेष्ठश्च
श्रेष्ठ [adj]
श्रेष्ठश्च
च [ind]
वै
वै [ind]
द्विजः
द्विज [m]
पत्यभावे यथा स्त्री हि देवरं कुरुते पतिम् । आनन्तर्यात्तथा क्षत्रं पृथिवी कुरुते पतिम् ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
पत्यभावे
पति [m]
पत्यभावे
अभाव [m]
यथा
यथा [ind]
स्त्री
स्त्री [f]
हि
हि [ind]
देवरं
देवर [m]
कुरुते
कृ [2. Ā.]
पतिम्
पति [m]
आनन्तर्यात्
आनन्तर्य [n]
तथा
तथा [ind]
क्षत्रं
क्षत्र [n]
पृथिवी
पृथिवी [f]
कुरुते
कृ [2. Ā.]
पतिम्
पति [m]
एष ते प्रथमः कल्प आपद्यन्यो भवेदतः । यदि स्वर्गे परं स्थानं धर्मतः परिमार्गसि ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एष
एतद् [pron]
ते
त्वद् [pron]
प्रथमः
प्रथम [adj]
कल्प
कल्प [mn]
आपद्यन्यो
आपद् [f]
आपद्यन्यो
अन्य [pron]
भवेद्
भू [1. Ā.]
अतः
अतस् [ind]
यदि
यदि [ind]
स्वर्गे
स्वर्ग [m]
परं
पर [pron]
स्थानं
स्थान [n]
धर्मतः
धर्म [mn]
परिमार्गसि
परिमार्ग् [Denom. Ā.]
यः कश्चिद्विजयेद्भूमिं ब्राह्मणाय निवेदयेत् । श्रुतवृत्तोपपन्नाय धर्मज्ञाय तपस्विने ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यः
यद् [pron]
कश्चिद्
कश्चित् [pron]
विजयेद्
विजि [1. Ā.]
भूमिं
भूमि [f]
ब्राह्मणाय
ब्राह्मण [m]
निवेदयेत्
निवेदय् [10. Ā.]
श्रुतवृत्तोपपन्नाय
श्रुत [n]
श्रुतवृत्तोपपन्नाय
वृत्त [n]
श्रुतवृत्तोपपन्नाय
उपपद् [4. P.]
धर्मज्ञाय
धर्म [mn]
धर्मज्ञाय
ज्ञ [adj]
तपस्विने
तपस्विन् [m]
स्वधर्मपरितृप्ताय यो न वित्तपरो भवेत् । यो राजानं नयेद्बुद्ध्या सर्वतः परिपूर्णया ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स्वधर्मपरितृप्ताय
स्वधर्म [m]
स्वधर्मपरितृप्ताय
परितृप् [4. P.]
यो
यद् [pron]
न
न [ind]
वित्तपरो
वित्त [n]
वित्तपरो
पर [pron]
भवेत्
भू [1. Ā.]
यो
यद् [pron]
राजानं
राजन् [m]
नयेद्
नी [2. P.]
बुद्ध्या
बुद्धि [f]
सर्वतः
सर्वतस् [ind]
परिपूर्णया
परिपृ [9. P.]
ब्राह्मणो हि कुले जातः कृतप्रज्ञो विनीतवाक् । श्रेयो नयति राजानं ब्रुवंश्चित्रां सरस्वतीम् ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ब्राह्मणो
ब्राह्मण [m]
हि
हि [ind]
कुले
कुल [n]
जातः
जन् [4. P.]
कृतप्रज्ञो
कृतप्रज्ञ [adj]
विनीतवाक्
विनी [1. Ā.]
विनीतवाक्
वाच् [f]
श्रेयो
श्रेयस् [n]
नयति
नी [2. P.]
राजानं
राजन् [m]
ब्रुवंश्चित्रां
ब्रू [2. Ā.]
ब्रुवंश्चित्रां
चित्र [adj]
सरस्वतीम्
सरस्वती [f]
राजा चरति यं धर्मं ब्राह्मणेन निदर्शितम् । शुश्रूषुरनहंवादी क्षत्रधर्मव्रते स्थितः ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
राजा
राजन् [m]
चरति
चर् [1. Ā.]
यं
यद् [pron]
धर्मं
धर्म [mn]
ब्राह्मणेन
ब्राह्मण [m]
निदर्शितम्
निदर्शय् [10. Ā.]
शुश्रूषुर्
शुश्रूषु [adj]
अनहंवादी
अन् [ind]
अनहंवादी
अहंवादिन् [adj]
क्षत्रधर्मव्रते
क्षत्र [n]
क्षत्रधर्मव्रते
धर्म [mn]
क्षत्रधर्मव्रते
व्रत [n]
स्थितः
स्था [1. Ā.]
तावता स कृतप्रज्ञश्चिरं यशसि तिष्ठति । तस्य धर्मस्य सर्वस्य भागी राजपुरोहितः ॥
English Translation
As long as a wish king, observant of the duties of his order, and shorn of pride, is desirous of listening to the advice of the Brahmana, so long is he respected and so long does he enjoy fame. The priest of the king, therefore, partakes, of the merit that the king acquires.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तावता
तावत् [adj]
स
तद् [pron]
कृतप्रज्ञश्चिरं
कृतप्रज्ञ [adj]
कृतप्रज्ञश्चिरं
चिरम् [ind]
यशसि
यशस् [n]
तिष्ठति
स्था [1. Ā.]
तस्य
तद् [pron]
धर्मस्य
धर्म [mn]
सर्वस्य
सर्व [pron]
भागी
भागिन् [adj]
राजपुरोहितः
राजन् [m]
राजपुरोहितः
पुरोहित [m]
एवमेव प्रजाः सर्वा राजानमभिसंश्रिताः । सम्यग्वृत्ताः स्वधर्मस्था न कुतश्चिद्भयान्विताः ॥
English Translation
When the king behaves himself thus, all his subjects, depending upon him, become virtuous in their behaviour, follow their duties, and are freed from every fear.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एवम्
एवम् [ind]
एव
एव [ind]
प्रजाः
प्रजा [f]
सर्वा
सर्व [pron]
राजानम्
राजन् [m]
अभिसंश्रिताः
अभिसंश्रि [1. P.]
सम्यग्वृत्ताः
सम्यक् [ind]
सम्यग्वृत्ताः
वृत् [3. P.]
स्वधर्मस्था
स्वधर्म [m]
स्वधर्मस्था
स्थ [adj]
न
न [ind]
कुतश्चिद्
कुतश्चिद् [ind]
भयान्विताः
भय [n]
भयान्विताः
अन्वित [adj]
राष्ट्रे चरन्ति यं धर्मं राज्ञा साध्वभिरक्षिताः । चतुर्थं तस्य धर्मस्य राजा भागं स विन्दति ॥
English Translation
The king shares a fourth part of those righteous acts which his subjects, wellprotected by him, perform in his kingdom.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
राष्ट्रे
राष्ट्र [mn]
चरन्ति
चर् [1. Ā.]
यं
यद् [pron]
धर्मं
धर्म [mn]
राज्ञा
राजन् [m]
साध्वभिरक्षिताः
साधु [adj]
साध्वभिरक्षिताः
अभिरक्ष् [1. Ā.]
चतुर्थं
चतुर्थ [adj]
तस्य
तद् [pron]
धर्मस्य
धर्म [mn]
त्वत्संस्थं
त्वद् [pron]
त्वत्संस्थं
संस्थ [adj]
नो
मद् [pron]
भविष्यति
भू [1. Ā.]
देवा मनुष्याः पितरो गन्धर्वोरगराक्षसाः । यज्ञमेवोपजीवन्ति नास्ति चेष्टमराजके ॥
English Translation
The gods, men, Pitris, Gandharvas, Uragas, and Rakshasas, all derive their support from sacrifices. In a country having no king, their can be no sacrifice.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
देवा
देव [m]
मनुष्याः
मनुष्य [m]
पितरो
पितृ [m]
गन्धर्वोरगराक्षसाः
गन्धर्व [m]
गन्धर्वोरगराक्षसाः
उरग [mn]
गन्धर्वोरगराक्षसाः
राक्षस [m]
यज्ञम्
यज्ञ [m]
एवोपजीवन्ति
एव [ind]
एवोपजीवन्ति
उपजीव् [1. Ā.]
नास्ति
न [ind]
नास्ति
अस् [2. P.]
चेष्टम्
च [ind]
चेष्टम्
इष्ट [n]
अराजके
अराजक [adj]
इतो दत्तेन जीवन्ति देवताः पितरस्तथा । राजन्येवास्य धर्मस्य योगक्षेमः प्रतिष्ठितः ॥
English Translation
The gods and the Pitris live upon the offerings made in sacrifices. Sacrifice, however, dependants upon the king.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
इतो
इतस् [ind]
दत्तेन
दा [1. Ā.]
जीवन्ति
जीव् [1. Ā.]
देवताः
देवता [f]
पितरस्तथा
पितृ [m]
पितरस्तथा
तथा [ind]
राजन्येवास्य
राजन् [m]
राजन्येवास्य
एव [ind]
राजन्येवास्य
इदम् [pron]
धर्मस्य
धर्म [mn]
योगक्षेमः
योगक्षेम [mn]
प्रतिष्ठितः
प्रतिष्ठा [1. Ā.]
छायायामप्सु वायौ च सुखमुष्णेऽधिगच्छति । अग्नौ वाससि सूर्ये च सुखं शीतेऽधिगच्छति ॥
English Translation
In summer, men seek comfort from the shade of trees, cool water, and cool breezes. In winter, they derive comfort from fire, warm clothing and the sun.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
छायायाम्
छाया [f]
अप्सु
अप् [m]
वायौ
वायु [m]
च
च [ind]
सुखम्
सुख [n]
उष्णे
उष्ण [mn]
ऽधिगच्छति
अधिगम् [1. Ā.]
अग्नौ
अग्नि [m]
वाससि
वासस् [n]
सूर्ये
सूर्य [m]
च
च [ind]
सुखं
सुख [n]
शीते
शीत [n]
ऽधिगच्छति
अधिगम् [1. Ā.]
शब्दे स्पर्शे रसे रूपे गन्धे च रमते मनः । तेषु भोगेषु सर्वेषु नभीतो लभते सुखम् ॥
English Translation
The heart of man finds pleasure in sound, touch, taste, vision, and smell. The man, however, who is filled with fear, finds no pleasure in all these things.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
शब्दे
शब्द [m]
स्पर्शे
स्पर्श [m]
रसे
रस [mn]
रूपे
रूप [n]
गन्धे
गन्ध [mn]
च
च [ind]
रमते
रम् [4. Ā.]
मनः
मनस् [n]
तेषु
तद् [pron]
भोगेषु
भोग [m]
सर्वेषु
सर्व [pron]
नभीतो
न [ind]
नभीतो
भी [1. Ā.]
लभते
लभ् [1. P.]
सुखम्
सुख [n]
अभयस्यैव यो दाता तस्यैव सुमहत्फलम् । न हि प्राणसमं दानं त्रिषु लोकेषु विद्यते ॥
English Translation
That person, who removes the fears of men, acquires great merit. There is no present so valuable in three worlds as that of life.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अभयस्यैव
अभय [n]
अभयस्यैव
एव [ind]
यो
यद् [pron]
दाता
दातृ [adj]
तस्यैव
तद् [pron]
तस्यैव
एव [ind]
सुमहत्
सु [ind]
सुमहत्
महत् [adj]
फलम्
फल [n]
न
न [ind]
हि
हि [ind]
यज्ञसमं
यज्ञ [m]
यज्ञसमं
सम [pron]
किंचित्
कश्चित् [pron]
त्रिषु
त्रि [nr]
लोकेषु
लोक [m]
विद्यते
विद् [6. Ā.]
इन्द्रो राजा यमो राजा धर्मो राजा तथैव च । राजा बिभर्ति रूपाणि राज्ञा सर्वमिदं धृतम् ॥
English Translation
The king is Indra. The king is Yama. The king is Dharma. The king puts on different forms. The king preserves and supports every things.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
इन्द्रो
इन्द्र [m]
राजा
राजन् [m]
यमो
यम [m]
राजा
राजन् [m]
धर्मो
धर्म [mn]
राजा
राजन् [m]
तथैव
तथा [ind]
तथैव
एव [ind]
च
च [ind]
राजा
राजन् [m]
बिभर्ति
भृ [1. Ā.]
रूपाणि
रूप [n]
राज्ञा
राजन् [m]
सर्वम्
सर्व [pron]
इदं
इदम् [pron]
धृतम्
धृ [4. P.]