Canonical Ref: KS 6.95
Metrical Form: पुष्पिताग्रा
Sanskrit (Devanāgarī)
पशुपतिरपि तान्यहानि कृच्छ्रादगमयदद्रिसुतासमागमोत्कः । कमपरमवशं न विप्रकुर्युर्विभुमपि तं यदमी स्पृशन्ति भावाः ॥
व्याख्या / Traditional Commentary & Notes
Classical Exegesis
सञ्जीविनीटीका (मल्लिनाथः):
पशुपतिरिति । उत्कं मनो यस्य स उत्कः । `उत्क उन्मनाः` (पा.5|2|80) इति निपातः । अद्रिसुतासमागमोत्कः पार्वतीपरिणयोत्सुकः पशुपतिरपि तानि । त्रीणीति शेषः । अहानि कृच्छ्रादगमयदयापयत् । कविराह-अमी भावा औत्सुक्यादयः संचारिणोऽवशमिन्द्रियपरतन्त्रमपरं पृथग्जनं कं न विप्रकुर्युर्न विकारं नयेयुः । यद्यस्माद्विभुं समर्थम् । जितेन्द्रियमिति यावत् । तं स्मरहरमपि स्पृशन्ति । विकुर्वन्तीत्यर्थः । अत्र विभुविकारसमर्थनादर्थादितरजनविकारः । कैमुतिकन्यायायादापततीत्यर्थापत्तिरलंकारः । तथा च सूत्रम्- `दण्डापूपिकयार्थान्तरपतनमर्थापत्तिः` इति । अर्थान्तरन्यास इति । अर्थान्तरन्यास इति केचित्, तदुपेक्षणीयम् । युक्तिस्तु विस्तरभयान्नोच्यते । पुष्पिताग्रावृत्तम् `-अयुजि नयुगरेफतो यकारो युजि च नजौ जरगाश्च पुष्पिताग्रा` । इति लक्षणात्
अन्वयः:
अद्रिसुतासमागमोत्कः पशुपतिः अपि तानि अहानि कृच्छ्रात् अगमयत् । अमी भावाः अवशम् अपरं कं न विप्रकुर्युः, यत् विभुं तम् अपि स्पृशन्ति ।
Linguistic & Morphemic Analysis (Padaccheda)
Grammatical Parsing
पशुपतिर्
Lemma: पशुपति
POS: m
अपि
Lemma: अपि
POS: ind
तान्य्
Lemma: तद्
POS: pron
अहानि
Lemma: अहर्
POS: n
कृच्छ्राद्
Lemma: कृच्छ्र
POS: mn
अगमयद्
Lemma: गमय्
POS: 10. Ā. • Verb: अगमयत्
अद्रिसुतासमागमोत्कः
Lemma: अद्रिसुता
POS: f
अद्रिसुतासमागमोत्कः
Lemma: समागम
POS: m
अद्रिसुतासमागमोत्कः
Lemma: उत्क
POS: adj
कम्
Lemma: क
POS: pron
अपरम्
Lemma: अपर
POS: pron
अवशं
Lemma: अवश
POS: adj
न
Lemma: न
POS: ind
विप्रकुर्युर्
Lemma: विप्रकृ
POS: 8. Ā. • Verb: विप्रकुर्युः
विभुम्
Lemma: विभु
POS: adj
अपि
Lemma: अपि
POS: ind
तं
Lemma: तद्
POS: pron
यद्
Lemma: यत्
POS: ind
अमी
Lemma: अदस्
POS: pron
स्पृशन्ति
Lemma: स्पृश्
POS: 6. Ā. • Verb: स्पृशन्ति
भावाः
Lemma: भाव
POS: m
Canonical CTS URN Reference
Kumārasambhavam, KS 6.95. Poorvam Open Research Engine (PORE) Corpus.