RS • Chapter 1: Canto 1

RS 1.26

Canonical Ref: RS 1.26

Metrical Form: मालिनी

                    Sanskrit (Devanāgarī)
                

बहुतर इव जातः शाल्मलीनां वनेषु स्फुरति कनकगौरः कोटरेषु द्रुमाणाम् । परिणतदलशाखानुत्पतन्प्रांशुवृक्षान्भ्रमति पवनधूतः सर्वतोऽग्निर्वनान्ते ॥

व्याख्या / Traditional Commentary & Notes Classical Exegesis

ऋतुसमुच्चयटीका (अमरकीर्तिसूरिः): बहुतर इति ॥ अग्निः पवनधूतः पवनप्रेरितः सन् वनान्ते वनस्यान्तः वनान्तस्तस्मिन् भ्रमति । किं भूतः अग्निः — शाल्मलीनां शाल्मलीवृक्षाणां वनेषूत्प्रेक्षते । पदुतरोऽतिशयेन प्रकटितसाधवो जात इव । पुनर्द्रुमाणं वृक्षाणं कोटिरेषु कनकवद्गौरो गौरवर्ण स्फुरति लगति । किं कुर्वन् — शुष्काश्च ते वृक्षाश्च शुष्कवृक्षास्तान् निर्दहन् प्रज्वालयन्। किंविशिषटान् शुष्कवृक्षान् परिहृतदलशाखान् परिहृतानि गतानि दलानि पत्राणि शाखा विटपाश्च येषां ते तथा तान् ॥ चन्द्रिकाटीका (मणिरामः): बहुतर इति ॥ अग्निः शाल्मलीनां वनेषु बहुतरः प्रचुररूपो जात इव स्फुरति । द्रूमाणं कोटरेषु शाखागह्वरेषु कनकगौरः काञ्चनगौरः स्फुरति । पवनेन वायुना धूतः कम्पितः सन् अतएव परिणताः परिपक्वा दलानि पर्णानि शाखाश्च येषां तान् तथोक्तान् प्रांशुवृक्षानुन्नतद्रुमान् उत्पतन् सन् सर्वतः समन्ततो वनान्ते भ्रमति भ्रमणं करोतीत्यर्थः ॥

Linguistic & Morphemic Analysis (Padaccheda)

Grammatical Parsing

बहुतर

                                                        Lemma: बहुतर
                                                    

                                                        POS: adj                                                                                                            

इव

                                                        Lemma: इव
                                                    

                                                        POS: ind                                                                                                            

जातः

                                                        Lemma: जन्
                                                    

                                                        POS: 4. P.                                                                                                            

शाल्मलीनां

                                                        Lemma: शाल्मली
                                                    

                                                        POS: f                                                                                                            

वनेषु

                                                        Lemma: वन
                                                    

                                                        POS: n                                                                                                            

स्फुरति

                                                        Lemma: स्फुर्
                                                    

                                                        POS: 6. Ā.                                                                                                                    • Verb: स्फुरति                                                                                                            

कनकगौरः

                                                        Lemma: कनक
                                                    

                                                        POS: n                                                                                                            

कनकगौरः

                                                        Lemma: गौर
                                                    

                                                        POS: adj                                                                                                            

कोटरेषु

                                                        Lemma: कोटर
                                                    

                                                        POS: mn                                                                                                            

द्रुमाणाम्

                                                        Lemma: द्रुम
                                                    

                                                        POS: m                                                                                                            