Canonical Ref: RS 1.27
Metrical Form: मालिनी
Sanskrit (Devanāgarī)
गजगवयमृगेन्द्रा वह्निसंतप्तदेहाः सुहृद इव समेता द्वंद्वभावं विहाय । हुतवहपरिखेदादाशु निर्गत्य कक्षाद्विपुलपुलिनदेशां निम्नगां संविशन्ति ॥
व्याख्या / Traditional Commentary & Notes
Classical Exegesis
ऋतुसमुच्चयटीका (अमरकीर्तिसूरिः):
गजेति ॥ गजाश्च गवया वनगवाश्च मृगेन्द्राः सिंहाश्च गजगवयमृगेन्द्राः हुतवहपरिखेदात् हुतवहस्याग्नेः परिखेदः परितापस्तस्मात् । द्वन्द्वस्य वैरस्य भावो द्वन्द्वभावः शत्रुत्वं विहाय त्यक्त्वा आशु शीघ्रं निम्नगां नदीमाश्रयन्ते । किं कृत्वा — कक्षात् तृणप्रदेशान्निर्गत्य । कीदृशाः — वह्निसंतप्तदेहाः वह्निसंतप्ता देहा येषां ते । पुनः — सुहृदो मित्राणीव समेताः मिलिताः । किं भूतां निम्नगाम् — विपुलो विस्तीर्णः पुलिनस्य देशः प्रदेशो यस्यां सा तथा ताम् ॥
चन्द्रिकाटीका (मणिरामः):
गजेति ॥ वह्निना दावाग्निना सन्तप्तो देहः शरीरं येषां ते तथोक्ता अत एव द्वन्द्वभावं वैरभावं विहाय त्यक्त्वा सुहृदो मित्राणीव समेता सङ्गताः गजगवयमृगेन्द्रा गजो इभः गवयो गोसदृशो मृगविशेषः मृगेन्द्रः सिंहश्च ते हुतवहस्य वहनेः परिखेदात् सन्तापात् यद्वा हुतवहस्य परिखेदो यत्र तस्मात्तथोक्तात् । कक्षाद् गिरिगह्वरादाशु झटिति निर्गत्य विपुलो महान् पुलिनदेशस्तीरप्रान्तो यस्यास्तां तथोक्तं निम्नगां नदीं संविशन्ति आश्रयन्त इत्यर्थः ॥
Linguistic & Morphemic Analysis (Padaccheda)
Grammatical Parsing
गजगवयमृगेन्द्रा
Lemma: गज
POS: m
गजगवयमृगेन्द्रा
Lemma: गवय
POS: m
गजगवयमृगेन्द्रा
Lemma: मृगेन्द्र
POS: m
वह्निसंतप्तदेहाः
Lemma: वह्नि
POS: m
वह्निसंतप्तदेहाः
Lemma: संतप्
POS: 4. Ā.
वह्निसंतप्तदेहाः
Lemma: देह
POS: mn
सुहृद
Lemma: सुहृद्
POS: m
इव
Lemma: इव
POS: ind
समेता
Lemma: समे
POS: 2. P.
द्वंद्वभावं
Lemma: द्वंद्व
POS: mn
द्वंद्वभावं
Lemma: भाव
POS: m
विहाय
Lemma: विहा
POS: 3. Ā.
हुतवहपरिखेदाद्
Lemma: हुतवह
POS: m
हुतवहपरिखेदाद्
Lemma: परिखेद
POS: m
आशु
Lemma: आशु
POS: adj
निर्गत्य
Lemma: निर्गम्
POS: 6. P.
कक्षाद्विपुलपुलिनदेशां
Lemma: कक्ष
POS: m
कक्षाद्विपुलपुलिनदेशां
Lemma: विपुल
POS: adj
कक्षाद्विपुलपुलिनदेशां
Lemma: पुलिन
POS: mn
कक्षाद्विपुलपुलिनदेशां
Lemma: देश
POS: m
निम्नगां
Lemma: निम्नगा
POS: f
संविशन्ति
Lemma: संविश्
POS: 6. Ā. • Verb: संविशन्ति
Canonical CTS URN Reference
Ṛtusaṁhāram, RS 1.27. Poorvam Open Research Engine (PORE) Corpus.