Canonical Ref: RS 1.11
Metrical Form: वंशस्थम्
Sanskrit (Devanāgarī)
मृगाः प्रचण्डातपतापिता भृशं तृषा महत्या परिशुष्कतालवः । वनान्तरे तोयमिति प्रधाविता निरीक्ष्य भिन्नाञ्जनसंनिभं नभः ॥
व्याख्या / Traditional Commentary & Notes
Classical Exegesis
ऋतुसमुच्चयटीका (अमरकीर्तिसूरिः):
मृगाः प्रचण्डेति ॥ मृगा वनान्तरे वनमध्ये भिन्नाञ्जनसन्निभं भिन्नं द्विधाकृतञ्च तदञ्जनञ्च भिन्नाजनं तेन सन्निभं सदृशं तथा तन्नभ आकाशप्रदेशं निरीक्ष्य दृष्ट्वा तोयमिति एतत्तोयं जलमस्तीति निश्चित्य प्रधाविताः । किंभूताः मृगाः — भृशमित्यर्थं प्रचण्डातपतापिताः प्रचण्डो रौद्रो योऽसावातपः प्रचण्डातपस्तेन तापिताः । पुनः किंभूताः मृगाः — महत्याऽतिवृद्धिं प्राप्तया तृषा कृत्वा परिशुष्कतालवः परिशुष्काणि तालूनि येषां ते तथा । अनेन मृगाणामप्ययं कालो दुःसहः किंपुनः कामिनामिति सूचितम् ॥
चन्द्रिकाटीका (मणिरामः):
मृगा इति ॥ भृशमत्यन्तं प्रचण्डस्तीक्ष्णतरो य आतपः उष्णं तेन तापिताः सन्तापिताः । महत्या तृषा पिपासया परिशुष्काः संशुष्कास्तालवो येषां ते तथोक्ता मृगा हरिणा भिन्नेनाञ्जनेन सन्निभं तुल्यं नभ आकाशं निरीक्ष्य वीक्ष्य तोयं जलमिति शङ्कया वनान्तरेऽन्यद्वने प्रधाविता दुद्रुवुः ॥
Linguistic & Morphemic Analysis (Padaccheda)
Grammatical Parsing
मृगाः
Lemma: मृग
POS: m
प्रचण्डातपतापिता
Lemma: प्रचण्ड
POS: adj
प्रचण्डातपतापिता
Lemma: आतप
POS: m
प्रचण्डातपतापिता
Lemma: तापय्
POS: 10. Ā.
भृशं
Lemma: भृशम्
POS: ind
तृषा
Lemma: तृष्
POS: f
महत्या
Lemma: महत्
POS: adj
परिशुष्कतालवः
Lemma: परिशुष्क
POS: n
परिशुष्कतालवः
Lemma: तालु
POS: mn
वनान्तरे
Lemma: वन
POS: n
वनान्तरे
Lemma: अन्तर
POS: n
तोयमिति
Lemma: तोय
POS: n
तोयमिति
Lemma: इति
POS: ind
प्रधाविता
Lemma: प्रधाव्
POS: 1. Ā.
निरीक्ष्य
Lemma: निरीक्षय्
POS: 10. P.
भिन्नाञ्जनसंनिभं
Lemma: भिन्नाञ्जन
POS: n
भिन्नाञ्जनसंनिभं
Lemma: संनिभ
POS: adj
नभः
Lemma: नभस्
POS: n
Canonical CTS URN Reference
Ṛtusaṁhāram, RS 1.11. Poorvam Open Research Engine (PORE) Corpus.