Udyogaparva Adhyāya 64
उद्योगपर्व • अध्यायः 64
Udyogaparva Adhyāya 64 of the classical Mahābhārata with 16 verses.
Total: 16 Verses
•
Citations: MBh 5.64.1–16
•
250 Lexicon Terms
एवमुक्त्वा महाप्राज्ञो धृतराष्ट्रः सुयोधनम् । पुनरेव महाभागः संजयं पर्यपृच्छत ॥
English Translation
Vaishampayana said The very wise Dhritarashtra of great prosperity having thus addressed Suyodhana again asked of Sanjaya-
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तम्
तद् [pron]
अब्रवीन्
ब्रू [2. Ā.]
महाप्राज्ञं
महत् [adj]
महाप्राज्ञं
प्राज्ञ [adj]
धृतराष्ट्रः
धृतराष्ट्र [m]
प्रतापवान्
प्रतापवत् [adj]
पुनर्
पुनर् [ind]
एव
एव [ind]
महाभागः
महाभाग [adj]
संजयं
संजय [m]
पर्यपृच्छत
परिप्रच्छ् [6. Ā.]
ब्रूहि संजय यच्छेषं वासुदेवादनन्तरम् । यदर्जुन उवाच त्वां परं कौतूहलं हि मे ॥
English Translation
Tell me, O Sanjaya, the remaining part, after the speech of Vasudeva, viz., what Arjuna said to you. I have great curiosity for it.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ब्रूहि
ब्रू [2. Ā.]
संजय
संजय [m]
यच्छेषं
यद् [pron]
यच्छेषं
शेष [mn]
वासुदेवाद्
वासुदेव [m]
अनन्तरम्
अनन्तर [adj]
कथ्यमानं
कथय् [10. Ā.]
त्वया
त्वद् [pron]
विप्र
विप्र [m]
परं
पर [pron]
कौतूहलं
कौतूहल [n]
हि
हि [ind]
मे
मद् [pron]
वासुदेववचः श्रुत्वा कुन्तीपुत्रो धनंजयः । उवाच काले दुर्धर्षो वासुदेवस्य शृण्वतः ॥
English Translation
Sanjaya said Having heard the speech of Vasudeva, Dhananjaya the son of Kunti and hard to be vanquished said at the proper time within the hearing of Vasudeva.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
भीमसेनवचः
भीमसेन [m]
भीमसेनवचः
वचस् [n]
श्रुत्वा
श्रु [4. P.]
कुन्तीपुत्रो
कुन्ती [f]
कुन्तीपुत्रो
पुत्र [m]
युधिष्ठिरः
युधिष्ठिर [m]
पाञ्चालीं
पाञ्चाली [f]
चाहुर्
च [ind]
चाहुर्
अह् [1. P.]
अक्लिष्टां
अक्लिष्ट [adj]
वासुदेवस्य
वासुदेव [m]
शृण्वतः
श्रु [4. P.]
पितामहं शांतनवं धृतराष्ट्रं च संजय । द्रोणं कृपं च कर्णं च महाराजं च बाह्लिकम् ॥
English Translation
Listen therefore to what these seekers of good to the Kurus-Drona, Kripa, Vikarna and the great king Bahlika, say and to myself as well.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
पितामहं
पितामह [m]
शांतनवं
शांतनव [m]
धृतराष्ट्रं
धृतराष्ट्र [m]
च
च [ind]
संजय
संजय [m]
पितामहं
पितामह [m]
च
च [ind]
द्रोणं
द्रोण [m]
च
च [ind]
कृपं
कृप [mf]
कर्णं
कर्ण [m]
च
च [ind]
दुर्जयम्
दुर्जय [adj]
द्रौणिं च सोमदत्तं च शकुनिं चापि सौबलम् । दुःशासनं शलं चैव पुरुमित्रं विविंशतिम् ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
दुर्योधनश्
दुर्योधन [m]
च
च [ind]
कर्णश्
कर्ण [m]
च
च [ind]
शकुनिश्
शकुनि [m]
चापि
च [ind]
चापि
अपि [ind]
सौबलः
सौबल [m]
श्रुतायुश्चित्रसेनश्च
श्रुतायु [m]
श्रुतायुश्चित्रसेनश्च
चित्रसेन [m]
श्रुतायुश्चित्रसेनश्च
च [ind]
पुरुमित्रो
पुरुमित्र [m]
विविंशतिः
विविंशति [m]
विकर्णं चित्रसेनं च जयत्सेनं च पार्थिवम् । विन्दानुविन्दावावन्त्यौ दुर्मुखं चापि कौरवम् ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
विकर्णं
विकर्ण [m]
चित्रसेनं
चित्रसेन [m]
च
च [ind]
जयत्सेनं
जयत्सेन [m]
च
च [ind]
पार्थिवम्
पार्थिव [m]
विन्दानुविन्दावावन्त्यौ
विन्द [m]
विन्दानुविन्दावावन्त्यौ
अनुविन्द [m]
विन्दानुविन्दावावन्त्यौ
आवन्त्य [m]
दुर्मुखं
दुर्मुख [m]
चापि
च [ind]
चापि
अपि [ind]
कौरवम्
कौरव [m]
सैन्धवं दुःसहं चैव भूरिश्रवसमेव च । भगदत्तं च राजानं जलसंधं च पार्थिवम् ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सैन्धवं
सैन्धव [m]
दुःसहं
दुःसह [adj]
चैव
च [ind]
चैव
एव [ind]
भूरिश्रवसम्
भूरिश्रवस् [m]
एव
एव [ind]
च
च [ind]
भगदत्तं
भगदत्त [m]
च
च [ind]
राजानं
राजन् [m]
जलसंधं
जलसंध [m]
च
च [ind]
पार्थिवम्
पार्थिव [m]
ये चाप्यन्ये पार्थिवास्तत्र योद्धुं; समागताः कौरवाणां प्रियार्थम् । मुमूर्षवः पाण्डवाग्नौ प्रदीप्ते; समानीता धार्तराष्ट्रेण सूत ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ये
यद् [pron]
चाप्यन्ये
च [ind]
चाप्यन्ये
अपि [ind]
चाप्यन्ये
अन्य [pron]
पार्थिवास्तत्र
पार्थिव [m]
पार्थिवास्तत्र
तत्र [ind]
योद्धुं
युध् [2. P.]
समागताः
समागम् [6. P.]
कौरवाणां
कौरव [m]
प्रियार्थम्
प्रिय [adj]
प्रियार्थम्
अर्थ [mn]
ये
यद् [pron]
राजानः
राजन् [m]
पाण्डवायोधनाय
पाण्डव [m]
पाण्डवायोधनाय
आयोधन [n]
समानीता
समानी [1. Ā.]
धार्तराष्ट्रेण
धार्तराष्ट्र [m]
केचित्
कश्चित् [pron]
यथान्यायं कौशलं वन्दनं च; समागता मद्वचनेन वाच्याः । इदं ब्रूयाः संजय राजमध्ये; सुयोधनं पापकृतां प्रधानम् ॥
English Translation
The assembled ones are to be asked in my name about their health each in terms suitable to his rank and the proper greetings are to be presented. Tell this, O Sanjaya, in the midst of those kings to the foremost of sinners, Suyodhana.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यथान्यायं
यथान्यायम् [ind]
कौशलं
कौशल [n]
वन्दनं
वन्दन [n]
च
च [ind]
समागता
समागम् [6. P.]
मद्वचनेन
मद् [pron]
मद्वचनेन
वचन [n]
वाच्याः
वच् [2. P.]
इदं
इदम् [pron]
ब्रूयाः
ब्रू [2. Ā.]
संजय
संजय [m]
राजमध्ये
राजन् [m]
राजमध्ये
मध्य [n]
सुयोधनं
सुयोधन [m]
पापकृतां
पाप [n]
पापकृतां
कृत् [adj]
प्रधानम्
प्रधान [adj]
अमर्षणं दुर्मतिं राजपुत्रं; पापात्मानं धार्तराष्ट्रं सुलुब्धम् । सर्वं ममैतद्वचनं समग्रं; सहामात्यं संजय श्रावयेथाः ॥
English Translation
Make that wrathful prince of wicked intellect, that covetous son of Dhritarashtra of vicious soul hear all these words of mine, O Sanjaya, in the midst of all his ministers and parties.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अमर्षणं
अमर्षण [adj]
दुर्मतिं
दुर्मति [adj]
राजपुत्रं
राजन् [m]
राजपुत्रं
पुत्र [m]
पापात्मानं
पाप [adj]
पापात्मानं
आत्मन् [m]
धार्तराष्ट्रं
धार्तराष्ट्र [m]
सुलुब्धम्
सु [ind]
सुलुब्धम्
लुभ् [4. Ā.]
इदं
इदम् [pron]
पुनर्
पुनर् [ind]
वचनं
वचन [n]
धार्तराष्ट्रं
धार्तराष्ट्र [m]
सुयोधनं
सुयोधन [m]
संजय
संजय [m]
श्रावयेथाः
श्रावय् [10. Ā.]
एवं प्रतिष्ठाप्य धनंजयो मां; ततोऽर्थवद्धर्मवच्चापि वाक्यम् । प्रोवाचेदं वासुदेवं समीक्ष्य; पार्थो धीमाँल्लोहितान्तायताक्षः ॥
English Translation
Saying this by way of an introduction, Dhananjaya the wise son of Pritha then looking at the son of Vasudeva with distended eyes with red corners, spoke these words consistent with both righteousness and morality to me.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एवं
एवम् [ind]
प्रतिष्ठाप्य
प्रतिष्ठापय् [10. Ā.]
धनंजयो
धनंजय [m]
मां
मद् [pron]
ततो
ततस् [ind]
ऽर्थवद्
अर्थवत् [adj]
धर्मवच्चापि
धर्मवत् [adj]
धर्मवच्चापि
च [ind]
धर्मवच्चापि
अपि [ind]
वाक्यम्
वाक्य [n]
प्रोवाचेदं
प्रवच् [2. P.]
प्रोवाचेदं
इदम् [pron]
वासुदेवं
वासुदेव [m]
समीक्ष्य
समीक्ष् [1. Ā.]
पार्थो
पार्थ [m]
धीमांल्
धीमत् [adj]
लोहितान्तायताक्षः
लोहित [adj]
लोहितान्तायताक्षः
अन्त [m]
लोहितान्तायताक्षः
आयम् [6. P.]
लोहितान्तायताक्षः
अक्ष [n]
यथा श्रुतं ते वदतो महात्मनो; मधुप्रवीरस्य वचः समाहितम् । तथैव वाच्यं भवता हि मद्वचः; समागतेषु क्षितिपेषु सर्वशः ॥
English Translation
You have heard the measured speech of the high-souled hero of Madhu's race. You are to say the same thing to all the assembled rulers of the earth as my words.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यथा
यथा [ind]
श्रुतं
श्रु [4. P.]
ते
त्वद् [pron]
वदतो
वद् [1. Ā.]
महात्मनो
महात्मन् [adj]
मधुप्रवीरस्य
मधु [m]
मधुप्रवीरस्य
प्रवीर [m]
वचः
वचस् [n]
समाहितम्
समाधा [1. P.]
तथैव
तथा [ind]
तथैव
एव [ind]
वाच्यं
वच् [2. P.]
भवता
भवत् [adj]
हि
हि [ind]
मद्वचः
मद् [pron]
मद्वचः
वचस् [n]
समागतेषु
समागम् [6. P.]
क्षितिपेषु
क्षितिप [m]
सर्वशः
सर्वशस् [ind]
शराग्निधूमे रथनेमिनादिते; धनुःस्रुवेणास्त्रबलापहारिणा । यथा न होमः क्रियते महामृधे; तथा समेत्य प्रयतध्वमादृताः ॥
English Translation
Let them act in such a way that offerings may not have to be made to the smoky fire of arrows in the great sacrificial ceremony with the rattles of the car-wheels as substituting for incantations and the bow-string which will neutralize the effects of their arms as that for the ladle.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
शराग्निधूमे
शर [m]
शराग्निधूमे
अग्नि [m]
शराग्निधूमे
धूम [mn]
रथनेमिनादिते
रथ [m]
रथनेमिनादिते
नेमि [mf]
रथनेमिनादिते
नादय् [10. Ā.]
धनुःस्रुवेणास्त्रबलापहारिणा
धनुस् [n]
धनुःस्रुवेणास्त्रबलापहारिणा
स्रुव [m]
धनुःस्रुवेणास्त्रबलापहारिणा
अस्त्र [mn]
धनुःस्रुवेणास्त्रबलापहारिणा
बल [mn]
धनुःस्रुवेणास्त्रबलापहारिणा
अपहारिन् [adj]
यथा
यथा [ind]
न
न [ind]
होमः
होम [m]
क्रियते
कृ [2. Ā.]
महामृधे
महत् [adj]
महामृधे
मृध [mn]
तथा
तथा [ind]
समेत्य
समे [2. P.]
प्रयतध्वम्
प्रयत् [1. P.]
आदृताः
आदृ [1. P.]
न चेत्प्रयच्छध्वममित्रघातिनो; युधिष्ठिरस्यांशमभीप्सितं स्वकम् । नयामि वः स्वाश्वपदातिकुञ्जरा;न्दिशं पितॄणामशिवां शितैः शरैः ॥
English Translation
If you do not return to Yudhishthira, the slayer of his enemies, his own share which he desires; then shall I conduct you with your horses, foot soldiers and elephants to the inauspicious regions of departed spirits by my sharp arrows.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
न
न [ind]
चेत्
चेद् [ind]
प्रयच्छध्वम्
प्रयम् [1. Ā.]
अमित्रघातिनो
अमित्र [mf]
अमित्रघातिनो
घातिन् [adj]
युधिष्ठिरस्यांशम्
युधिष्ठिर [m]
युधिष्ठिरस्यांशम्
अंश [m]
अभीप्सितं
अभीप्स् [Desid. Ā.]
स्वकम्
स्वक [adj]
नयामि
नी [2. P.]
वः
त्वद् [pron]
स्वाश्वपदातिकुञ्जरान्
स्व [adj]
स्वाश्वपदातिकुञ्जरान्
अश्व [m]
स्वाश्वपदातिकुञ्जरान्
पदाति [m]
स्वाश्वपदातिकुञ्जरान्
कुञ्जर [m]
दिशं
दिश् [f]
पितॄणाम्
पितृ [m]
अशिवां
अशिव [adj]
शितैः
शा [4. P.]
शरैः
शर [m]
ततोऽहमामन्त्र्य चतुर्भुजं हरिं; धनंजयं चैव नमस्य सत्वरः । जवेन संप्राप्त इहामरद्युते; तवान्तिकं प्रापयितुं वचो महत् ॥
English Translation
Then quickly bidding farewell to Dhananjaya and the One with four arms and bowing down to them, have I come here with speed to tell you this great news, O you of the luster of immortals.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततो
ततस् [ind]
ऽहम्
मद् [pron]
आमन्त्र्य
आमन्त्रय् [Denom. Ā.]
चतुर्भुजं
चतुर्भुज [m]
हरिं
हरि [m]
धनंजयं
धनंजय [m]
चैव
च [ind]
चैव
एव [ind]
नमस्य
नमस्य् [Denom. P.]
सत्वरः
स [ind]
सत्वरः
त्वरा [f]
जवेन
जव [m]
सम्प्राप्त
सम्प्राप् [5. Ā.]
इहामरद्युते
इह [ind]
इहामरद्युते
अमर [m]
इहामरद्युते
द्युति [f]
तवान्तिकं
त्वद् [pron]
तवान्तिकं
अन्तिक [n]
प्रापयितुं
प्रापय् [10. Ā.]
वचो
वचस् [n]
महत्
महत् [adj]