Udyogaparva Adhyāya 13
उद्योगपर्व • अध्यायः 13
Udyogaparva Adhyāya 13 of the classical Mahābhārata with 26 verses.
Total: 26 Verses
•
Citations: MBh 5.13.1–26
•
250 Lexicon Terms
अथ तामब्रवीद्दृष्ट्वा नहुषो देवराट्तदा । त्रयाणामपि लोकानामहमिन्द्रः शुचिस्मिते । भजस्व मां वरारोहे पतित्वे वरवर्णिनि ॥
English Translation
Shalya said Then did Nahusha, the king of the gods, seeing her address her thus-“I am the Indra of the three worlds, O you of sweet smiles." me as
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अथ
अथ [ind]
ताम्
तद् [pron]
अब्रवीद्
ब्रू [2. Ā.]
दृष्ट्वा
दृश् [6. P.]
नहुषो
नहुष [m]
देवराट्
देव [m]
देवराट्
राज् [m]
तदा
तदा [ind]
त्रयाणाम्
त्रि [nr]
अपि
अपि [ind]
लोकानां
लोक [m]
कुरुक्षेत्रं
कुरुक्षेत्र [n]
विशिष्यते
विशिष् [7. P.]
वरयामास
वरय् [10. Ā.]
चैवैनं
च [ind]
चैवैनं
एव [ind]
चैवैनं
एनद् [pron]
पतित्वे
पति [m]
पतित्वे
त्व [n]
वरवर्णिनी
वरवर्णिनी [f]
एवमुक्ता तु सा देवी नहुषेण पतिव्रता । प्रावेपत भयोद्विग्ना प्रवाते कदली यथा ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एवम्
एवम् [ind]
उक्ता
वच् [2. P.]
तु
तु [ind]
सा
तद् [pron]
देवी
देवी [f]
नहुषेण
नहुष [m]
पतिव्रता
पतिव्रता [f]
प्रावेपत
प्रविप् [1. Ā.]
भयोद्विग्ना
भय [n]
भयोद्विग्ना
उद्विज् [6. P.]
प्रवाते
प्रवात [n]
कदली
कदल [mf]
यथा
यथा [ind]
नमस्य सा तु ब्रह्माणं कृत्वा शिरसि चाञ्जलिम् । देवराजमथोवाच नहुषं घोरदर्शनम् ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
नमस्य
नमस्य् [Denom. P.]
सा
तद् [pron]
तु
तु [ind]
ब्रह्माणं
ब्रह्मन् [m]
कृत्वा
कृ [2. Ā.]
शिरसि
शिरस् [n]
चाञ्जलिम्
च [ind]
चाञ्जलिम्
अञ्जलि [m]
अब्रुवन्
ब्रू [2. Ā.]
देवराजानं
देव [m]
देवराजानं
राजन् [m]
नहुषं
नहुष [m]
घोरदर्शनम्
घोर [adj]
घोरदर्शनम्
दर्शन [n]
कालमिच्छाम्यहं लब्धुं किंचित्त्वत्तः सुरेश्वर । न हि विज्ञायते शक्रः प्राप्तः किं वा क्व वा गतः ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
कालम्
काल [m]
इच्छाम्यहं
इष् [1. P.]
इच्छाम्यहं
मद् [pron]
लब्धुं
लभ् [1. P.]
किंचित्
कश्चित् [pron]
त्वत्तः
त्वद् [pron]
सुरेश्वर
सुर [m]
सुरेश्वर
ईश्वर [m]
न
न [ind]
हि
हि [ind]
विज्ञायते
विज्ञा [9. Ā.]
शक्रः
शक्र [m]
प्राप्तः
प्राप् [1. P.]
किं
क [pron]
वा
वा [ind]
क्व
क्व [ind]
वा
वा [ind]
गतः
गम् [6. Ā.]
तत्त्वमेतत्तु विज्ञाय यदि न ज्ञायते प्रभो । ततोऽहं त्वामुपस्थास्ये सत्यमेतद्ब्रवीमि ते । एवमुक्तः स इन्द्राण्या नहुषः प्रीतिमानभूत् ॥
English Translation
Then shall I attend on you; I speak sincerely." Being thus addressed by the queen of Indra, Nahusha became highly pleased.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तत्त्वम्
तत्त्व [n]
एतत्
एतद् [pron]
तु
तु [ind]
विज्ञाय
विज्ञा [9. Ā.]
यदि
यदि [ind]
न
न [ind]
ज्ञायते
ज्ञा [4. Ā.]
प्रभो
प्रभु [m]
औषधं
औषध [n]
सर्वदुःखेषु
सर्व [pron]
सर्वदुःखेषु
दुःख [n]
सत्यम्
सत्य [n]
एतद्
एतद् [pron]
ब्रवीमि
ब्रू [2. Ā.]
ते
त्वद् [pron]
एवम्
एवम् [ind]
उक्तः
वच् [2. P.]
स
तद् [pron]
इन्द्राण्या
इन्द्राणी [f]
नहुषः
नहुष [m]
प्रीतिमान्
प्रीतिमत् [adj]
अभूत्
भू [1. Ā.]
एवं भवतु सुश्रोणि यथा मामभिभाषसे । ज्ञात्वा चागमनं कार्यं सत्यमेतदनुस्मरेः ॥
English Translation
Nahusha said O you with beautiful things, let it be as you tell me here; but remember your plighted word.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एवं
एवम् [ind]
भवतु
भू [1. Ā.]
सुश्रोणि
सु [ind]
सुश्रोणि
श्रोणी [f]
यथा
यथा [ind]
माम्
मद् [pron]
अभिभाषसे
अभिभाष् [1. P.]
ज्ञात्वा
ज्ञा [4. Ā.]
चागमनं
च [ind]
चागमनं
आगमन [n]
कार्यं
कृ [2. Ā.]
सत्यम्
सत्य [n]
एतद्
एतद् [pron]
अनुस्मरेः
अनुस्मृ [1. Ā.]
नहुषेण विसृष्टा च निश्चक्राम ततः शुभा । बृहस्पतिनिकेतं सा जगाम च तपस्विनी ॥
English Translation
Shalya said Then did the beautiful one, thus dismissed by Nahusha, came out and the renowned one went to the abode of Brihaspati.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
नहुषेण
नहुष [m]
विसृष्टा
विसृज् [4. Ā.]
च
च [ind]
निश्चक्राम
निष्क्रम् [6. P.]
ततः
ततस् [ind]
शुभा
शुभ [adj]
बृहस्पतिनिकेतं
बृहस्पति [m]
बृहस्पतिनिकेतं
निकेत [mn]
सा
तद् [pron]
जगाम
गम् [6. Ā.]
च
च [ind]
तपस्विनी
तपस्विनी [f]
तस्याः संश्रुत्य च वचो देवाः साग्निपुरोगमाः । मन्त्रयामासुरेकाग्राः शक्रार्थं राजसत्तम ॥
English Translation
Having heard her words, the gods with Agni at their head, began to deliberate earnestly on the means of attaining to Shakra's good, O best among kings.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
त्वं
त्वद् [pron]
चैव
च [ind]
चैव
एव [ind]
हि
हि [ind]
नरश्रेष्ठ
नर [m]
नरश्रेष्ठ
श्रेष्ठ [adj]
देवाश्
देव [m]
चाग्निपुरोगमाः
च [ind]
चाग्निपुरोगमाः
अग्नि [m]
चाग्निपुरोगमाः
पुरोगम [adj]
मन्त्रयामासुर्
मन्त्रय् [Denom. Ā.]
एकाग्राः
एकाग्र [adj]
शक्रार्थं
शक्र [m]
शक्रार्थं
अर्थ [mn]
राजसत्तम
राजन् [m]
राजसत्तम
सत्तम [adj]
देवदेवेन संगम्य विष्णुना प्रभविष्णुना । ऊचुश्चैनं समुद्विग्ना वाक्यं वाक्यविशारदाः ॥
English Translation
Having met the god among the gods, the Lord Vishnu, the anxious ones, who wore adepts at speeches, thus addressed him.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
जित्वा
जि [9. P.]
यत्र
यत्र [ind]
महाप्राज्ञ
महत् [adj]
महाप्राज्ञ
प्राज्ञ [adj]
विष्णुना
विष्णु [m]
प्रभविष्णुना
प्रभविष्णु [adj]
स्निग्धगम्भीरया
स्निग्ध [adj]
स्निग्धगम्भीरया
गम्भीर [adj]
वाचा
वाच् [f]
वाक्यं
वाक्य [n]
वाक्यविशारदः
वाक्य [n]
वाक्यविशारदः
विशारद [adj]
ब्रह्महत्याभिभूतो वै शक्रः सुरगणेश्वरः । गतिश्च नस्त्वं देवेश पूर्वजो जगतः प्रभुः । रक्षार्थं सर्वभूतानां विष्णुत्वमुपजग्मिवान् ॥
English Translation
Shakra, the lord of the gods, is overpowered by the crime of slaying a Brahmana. You, O lord, O lord of the gods, are our refuge, O you born before the universe.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ब्रह्महत्याभिभूतो
ब्रह्महत्या [f]
ब्रह्महत्याभिभूतो
अभिभू [1. P.]
वै
वै [ind]
शक्रः
शक्र [m]
सुरगणेश्वरः
सुर [m]
सुरगणेश्वरः
गण [m]
सुरगणेश्वरः
ईश्वर [m]
गतिश्च
गति [f]
गतिश्च
च [ind]
नस्त्वं
मद् [pron]
नस्त्वं
त्वद् [pron]
देवेश
देवेश [m]
पूर्वजो
पूर्वज [m]
जगतः
जगन्त् [n]
प्रभुः
प्रभु [m]
रक्षार्थं
रक्षा [f]
रक्षार्थं
अर्थ [mn]
सर्वभूतानां
सर्व [pron]
सर्वभूतानां
भूत [mn]
विष्णुत्वम्
विष्णु [m]
विष्णुत्वम्
त्व [n]
उपजग्मिवान्
उपगम् [6. P.]
त्वद्वीर्यान्निहते वृत्रे वासवो ब्रह्महत्यया । वृतः सुरगणश्रेष्ठ मोक्षं तस्य विनिर्दिश ॥
English Translation
You assumed the form of Vishnu for protecting all the beings. Vritra being slain through (the aid of) your strength, Vasava, the chief among all the gods, is overpowered by the sin of slaying a Brahmana. Indicate to us the means of his salvation. Vishnu, having
Morphemic Decomposition & Padaccheda
त्वद्वीर्यान्निहते
त्वद् [pron]
त्वद्वीर्यान्निहते
वीर्य [n]
त्वद्वीर्यान्निहते
निहन् [2. Ā.]
वृत्रे
वृत्र [m]
वासवो
वासव [m]
ब्रह्महत्यया
ब्रह्महत्या [f]
वृतः
वृ [1. Ā.]
सुरगणश्रेष्ठ
सुर [m]
सुरगणश्रेष्ठ
गण [m]
सुरगणश्रेष्ठ
श्रेष्ठ [adj]
मोक्षं
मोक्ष [m]
तस्य
तद् [pron]
विनिर्दिश
विनिर्दिश् [6. P.]
तेषां तद्वचनं श्रुत्वा देवानां विष्णुरब्रवीत् । मामेव यजतां शक्रः पावयिष्यामि वज्रिणम् ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तस्य
तद् [pron]
तद्
तद् [pron]
वचनं
वचन [n]
श्रुत्वा
श्रु [4. P.]
दीनो
दीन [adj]
दुःशासनो
दुःशासन [m]
ऽब्रवीत्
ब्रू [2. Ā.]
माम्
मद् [pron]
एव
एव [ind]
यजतां
यज् [2. P.]
शक्रः
शक्र [m]
पावयिष्यामि
पावय् [10. Ā.]
वज्रिणम्
वज्रिन् [m]
पुण्येन हयमेधेन मामिष्ट्वा पाकशासनः । पुनरेष्यति देवानामिन्द्रत्वमकुतोभयः ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
पुण्येन
पुण्य [adj]
हयमेधेन
हयमेध [m]
माम्
मद् [pron]
इष्ट्वा
यज् [2. P.]
पाकशासनः
पाकशासन [m]
पुनर्
पुनर् [ind]
एष्यति
इ [5. Ā.]
देवानाम्
देव [m]
इन्द्रत्वम्
इन्द्र [m]
इन्द्रत्वम्
त्व [n]
अकुतोभयः
अकुतोभय [adj]
स्वकर्मभिश्च नहुषो नाशं यास्यति दुर्मतिः । कंचित्कालमिमं देवा मर्षयध्वमतन्द्रिताः ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स्वकर्मभिश्च
स्व [adj]
स्वकर्मभिश्च
कर्मन् [n]
स्वकर्मभिश्च
च [ind]
नहुषो
नहुष [m]
नाशं
नाश [m]
यास्यति
या [2. Ā.]
दुर्मतिः
दुर्मति [adj]
कंचित्
कश्चित् [pron]
कालम्
काल [m]
इमं
इदम् [pron]
देवा
देव [m]
मर्षयध्वम्
मर्षय् [10. Ā.]
अतन्द्रिताः
अतन्द्रित [adj]
श्रुत्वा विष्णोः शुभां सत्यां तां वाणीममृतोपमाम् । ततः सर्वे सुरगणाः सोपाध्यायाः सहर्षिभिः । यत्र शक्रो भयोद्विग्नस्तं देशमुपचक्रमुः ॥
English Translation
All the gods, with the preceptors and the Rishis, went to the spot where Shakra lay stricken with fear.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
श्रुत्वा
श्रु [4. P.]
विष्णोः
विष्णु [m]
शुभां
शुभ [adj]
सत्यां
सत्य [adj]
तां
तद् [pron]
वाणीम्
वाणी [f]
अमृतोपमाम्
अमृत [n]
अमृतोपमाम्
उपम [adj]
ततः
ततस् [ind]
सर्वे
सर्व [pron]
सुरगणाः
सुर [m]
सुरगणाः
गण [m]
सोपाध्यायाः
स [ind]
सोपाध्यायाः
उपाध्याय [m]
सहर्षिभिः
सह [ind]
सहर्षिभिः
ऋषि [m]
यत्र
यत्र [ind]
शक्रो
शक्र [m]
भयोद्विग्नस्तं
भय [n]
भयोद्विग्नस्तं
उद्विज् [6. P.]
भयोद्विग्नस्तं
तद् [pron]
देशम्
देश [m]
उपचक्रमुः
उपक्रम् [1. Ā.]
तत्राश्वमेधः सुमहान्महेन्द्रस्य महात्मनः । ववृते पावनार्थं वै ब्रह्महत्यापहो नृप ॥
English Translation
There did they perform the sacrifice of a horse on a large scale, capable of absolving one from the sin of having slier of Brahmana, for the absolution of the large minded Mahendra.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
नागराजस्य
नाग [m]
नागराजस्य
राज [m]
राजेन्द्र
राजन् [m]
राजेन्द्र
इन्द्र [m]
कपिलस्य
कपिल [m]
महात्मनः
महात्मन् [adj]
ववृते
वृत् [3. P.]
पावनार्थं
पावन [n]
पावनार्थं
अर्थ [mn]
वै
वै [ind]
ब्रह्महत्यापहो
ब्रह्महत्या [f]
ब्रह्महत्यापहो
अपह [adj]
नृप
नृप [m]
विभज्य ब्रह्महत्यां तु वृक्षेषु च नदीषु च । पर्वतेषु पृथिव्यां च स्त्रीषु चैव युधिष्ठिर ॥
English Translation
Then, O Yudhishthira was the crime of slaying that Brahmana divided among the trees, the rivers and the mountains and the world and the women.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
जीवा
जीव [mn]
हि
हि [ind]
बहवो
बहु [adj]
ब्रह्मन्
ब्रह्मन् [m]
वृक्षेषु
वृक्ष [m]
च
च [ind]
फलेषु
फल [n]
च
च [ind]
पर्वतेषु
पर्वत [mn]
पृथिव्यां
पृथिवी [f]
च
च [ind]
स्त्रीषु
स्त्री [f]
चैव
च [ind]
चैव
एव [ind]
युधिष्ठिर
युधिष्ठिर [m]
संविभज्य च भूतेषु विसृज्य च सुरेश्वरः । विज्वरः पूतपाप्मा च वासवोऽभवदात्मवान् ॥
English Translation
(This sin) being thus divided among all beings having left the lord of the gods, Vasava was cured of his disorder and getting rid of his sins, came to himself.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
संविभज्य
संविभज् [1. Ā.]
च
च [ind]
भूतेषु
भूत [mn]
विसृज्य
विसृज् [4. Ā.]
च
च [ind]
सुरेश्वरः
सुरेश्वर [m]
विज्वरः
विज्वर [adj]
पूतपाप्मा
पू [1. P.]
पूतपाप्मा
पाप्मन् [m]
च
च [ind]
वासवो
वासव [m]
ऽभवद्
भू [1. Ā.]
आत्मवान्
आत्मवत् [adj]
अकम्प्यं नहुषं स्थानाद्दृष्ट्वा च बलसूदनः । तेजोघ्नं सर्वभूतानां वरदानाच्च दुःसहम् ॥
English Translation
Form that place the slayer of Bala saw Nahusha, who was not afraid of him and who absorbed the power of all beings and who could not be approached through the boon granted him.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अकम्प्यं
अकम्प्य [adj]
नहुषं
नहुष [m]
स्थानाद्
स्थान [n]
दृष्ट्वा
दृश् [6. P.]
च
च [ind]
बलसूदनः
बलसूदन [m]
तेजोघ्नं
तेजस् [n]
तेजोघ्नं
घ्न [adj]
सर्वभूतानां
सर्व [pron]
सर्वभूतानां
भूत [mn]
वरदानाच्च
वर [mn]
वरदानाच्च
दान [n]
वरदानाच्च
च [ind]
दुःसहम्
दुःसह [adj]
ततः शचीपतिर्वीरः पुनरेव व्यनश्यत । अदृश्यः सर्वभूतानां कालाकाङ्क्षी चचार ह ॥
English Translation
Then the god, the husband of Sachi again melted himself into the air and invisible by all beings he remained for a fitting opportunity.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततः
ततस् [ind]
प्राग्ज्योतिषं
प्राग्ज्योतिष [n]
गत्वा
गम् [6. Ā.]
पुनर्
पुनर् [ind]
एव
एव [ind]
व्यदृश्यत
विदृश् [4. P.]
अदृश्यः
दृश् [6. P.]
सर्वभूतानां
सर्व [pron]
सर्वभूतानां
भूत [mn]
कालाकाङ्क्षी
काल [m]
कालाकाङ्क्षी
आकाङ्क्षिन् [adj]
चचार
चर् [1. Ā.]
ह
ह [ind]
प्रनष्टे तु ततः शक्रे शची शोकसमन्विता । हा शक्रेति तदा देवी विललाप सुदुःखिता ॥
English Translation
Shakra having rendered himself invisible, Sachi, being stricken with grief and the goddess, exceedingly sad thus lamented for him, Alas Shakra.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
प्रनष्टे
प्रणश् [4. Ā.]
तु
तु [ind]
ततः
ततस् [ind]
शक्रे
शक्र [m]
शची
शची [f]
शोकसमन्विता
शोक [m]
शोकसमन्विता
समन्वित [adj]
अनर्हन्तं
अनर्हत् [adj]
तथाभूतं
तथाभूत [adj]
विललाप
विलप् [4. P.]
सुदुःखितः
सु [ind]
सुदुःखितः
दुःखित [adj]
यदि दत्तं यदि हुतं गुरवस्तोषिता यदि । एकभर्तृत्वमेवास्तु सत्यं यद्यस्ति वा मयि ॥
English Translation
If ever a gift has been made by me or an offering (made by me) or my superiors satisfied by me and if there is any truth in me, let me be with one husband only.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यदि
यदि [ind]
दत्तं
दा [1. Ā.]
यदि
यदि [ind]
हुतं
हु [3. Ā.]
गुरवस्तोषिता
गुरु [m]
गुरवस्तोषिता
तोषय् [10. Ā.]
यदि
यदि [ind]
एकभर्तृत्वम्
एक [pron]
एकभर्तृत्वम्
भर्तृ [m]
एकभर्तृत्वम्
त्व [n]
एवास्तु
एव [ind]
एवास्तु
अस् [2. P.]
सत्यं
सत्य [n]
यद्यस्ति
यदि [ind]
यद्यस्ति
अस् [2. P.]
वा
वा [ind]
मयि
मद् [pron]
पुण्यां चेमामहं दिव्यां प्रवृत्तामुत्तरायणे । देवीं रात्रिं नमस्यामि सिध्यतां मे मनोरथः ॥
English Translation
I bow to this holy, godly goddess night who is now on the northern solstice; let my wish be satisfied.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
पुण्यां
पुण्य [adj]
चेमाम्
च [ind]
चेमाम्
इदम् [pron]
अहं
मद् [pron]
दिव्यां
दिव्य [adj]
प्रवृत्ताम्
प्रवृत् [1. Ā.]
उत्तरायणे
उत्तरायण [n]
देवीं
देवी [f]
रात्रिं
रात्रि [f]
नमस्यामि
नमस्य् [Denom. P.]
सिध्यतां
सिध् [4. Ā.]
मे
मद् [pron]
मनोरथः
मनोरथ [mn]
प्रयता च निशां देवीमुपातिष्ठत तत्र सा । पतिव्रतात्वात्सत्येन सोपश्रुतिमथाकरोत् ॥
English Translation
Then did she making her body and soul pure, offer due worship to the goddess night and for the sake of her truth and chastity she had recourse to divination.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
प्रयता
प्रयम् [1. Ā.]
च
च [ind]
निशां
निशा [f]
देवीम्
देवी [f]
उपातिष्ठत
उपस्था [1. Ā.]
तत्र
तत्र [ind]
सा
तद् [pron]
पतिव्रतात्वात्
पतिव्रता [f]
पतिव्रतात्वात्
त्व [n]
सत्येन
सत्य [n]
सोपश्रुतिम्
तद् [pron]
सोपश्रुतिम्
उपश्रुति [f]
अथाकरोत्
अथ [ind]
अथाकरोत्
कृ [2. Ā.]
यत्रास्ते देवराजोऽसौ तं देशं दर्शयस्व मे । इत्याहोपश्रुतिं देवी सत्यं सत्येन दृश्यताम् ॥
English Translation
Show me the spot where stays he the king of gods. Show me truth by means of truth. Thus did she ask of Upashruti.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यत्रास्ते
यत्र [ind]
यत्रास्ते
आस् [4. P.]
देवराजो
देवराज [m]
ऽसौ
अदस् [pron]
तं
तद् [pron]
देशं
देश [m]
दर्शयस्व
दर्शय् [10. Ā.]
मे
मद् [pron]
इत्याहोपश्रुतिं
इति [ind]
इत्याहोपश्रुतिं
अह् [1. P.]
इत्याहोपश्रुतिं
उपश्रुति [f]
देवी
देवी [f]
सत्यं
सत्य [n]
सत्येन
सत्य [n]
दृश्यताम्
दृश् [6. P.]