Mausalaparva Adhyāya 5
मौसलपर्व • अध्यायः 5
Mausalaparva Adhyāya 5 of the classical Mahābhārata with 26 verses.
Total: 26 Verses
•
Citations: MBh 16.5.1–26
•
250 Lexicon Terms
ततो ययुर्दारुकः केशवश्च; बभ्रुश्च रामस्य पदं पतन्तः । अथापश्यन्राममनन्तवीर्यं; वृक्षे स्थितं चिन्तयानं विविक्ते ॥
English Translation
Vaishampayana said, Then Daruka, Keshava and Vabhru left that place following Rama. They saw that hero of great energy sitting thoughtfully, reclining his back against at tree, in a solitary place.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततो
ततस् [ind]
ययुर्
या [2. Ā.]
दारुकः
दारुक [m]
केशवश्च
केशव [m]
केशवश्च
च [ind]
बभ्रुश्च
बभ्रु [m]
बभ्रुश्च
च [ind]
रामस्य
राम [m]
पदं
पद [mn]
पतन्तः
पत् [1. Ā.]
अथापश्यन्
अथ [ind]
अथापश्यन्
पश् [4. Ā.]
रामम्
राम [m]
अनन्तवीर्यं
अनन्त [adj]
अनन्तवीर्यं
वीर्य [n]
वृक्षे
वृक्ष [m]
स्थितं
स्था [1. Ā.]
चिन्तयानं
चिन्तय् [10. Ā.]
विविक्ते
विविक्त [n]
ततः समासाद्य महानुभावः; कृष्णस्तदा दारुकमन्वशासत् । गत्वा कुरूञ्शीघ्रमिमं महान्तं; पार्थाय शंसस्व वधं यदूनाम् ॥
English Translation
Finding Rama of great soul, Krishna ordered Daruka, saying, 'Going to the Kurus, inform Partha of this great carnage of the Yadus.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततः
ततस् [ind]
समासाद्य
समासादय् [10. P.]
महानुभावः
महत् [adj]
महानुभावः
अनुभाव [m]
कृष्णस्तदा
कृष्ण [m]
कृष्णस्तदा
तदा [ind]
दारुकम्
दारुक [m]
अन्वशासत्
अनुशास् [2. Ā.]
गत्वा
गम् [6. Ā.]
कुरूञ्शीघ्रम्
कुरु [m]
कुरूञ्शीघ्रम्
शीघ्रम् [ind]
इमं
इदम् [pron]
महान्तं
महत् [adj]
पार्थाय
पार्थ [m]
शंसस्व
शंस् [2. Ā.]
वधं
वध [m]
यदूनाम्
यदु [m]
ततोऽर्जुनः क्षिप्रमिहोपयातु; श्रुत्वा मृतान्यादवान्ब्रह्मशापात् । इत्येवमुक्तः स ययौ रथेन; कुरूंस्तदा दारुको नष्टचेताः ॥
English Translation
Let Arjuna come here speedily hearing of the destruction of the Yadavas though the Brahmanas' course.' Thus addressed Daruka, deprived of his senses by sorrow, proceeded on a car to the capital of the Kurus.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततो
ततस् [ind]
ऽर्जुनः
अर्जुन [m]
क्षिप्रम्
क्षिप्रम् [ind]
इहोपयातु
इह [ind]
इहोपयातु
उपया [2. P.]
श्रुत्वा
श्रु [4. P.]
मृतान्
मृ [4. Ā.]
यादवान्
यादव [m]
ब्रह्मशापात्
ब्रह्मन् [m]
ब्रह्मशापात्
शाप [m]
इत्येवम्
इति [ind]
इत्येवम्
एवम् [ind]
उक्तः
वच् [2. P.]
स
तद् [pron]
ययौ
या [2. Ā.]
रथेन
रथ [m]
कुरूंस्तदा
कुरु [m]
कुरूंस्तदा
तदा [ind]
दारुको
दारुक [m]
नष्टचेताः
नश् [1. P.]
नष्टचेताः
चेतस् [n]
ततो गते दारुके केशवोऽथ; दृष्ट्वान्तिके बभ्रुमुवाच वाक्यम् । स्त्रियो भवान्रक्षतु यातु शीघ्रं; नैता हिंस्युर्दस्यवो वित्तलोभात् ॥
English Translation
After Daruka had departed, Keshava, seeing Vabhru waiting on him, told him these words 'Do you go speedily for protecting the ladies. Let not robbers do them any injury, tempted by the riches.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततो
ततस् [ind]
गते
गम् [6. Ā.]
दारुके
दारुक [m]
केशवो
केशव [m]
ऽथ
अथ [ind]
दृष्ट्वान्तिके
दृश् [6. P.]
दृष्ट्वान्तिके
अन्तिक [n]
बभ्रुम्
बभ्रु [m]
उवाच
वच् [2. P.]
वाक्यम्
वाक्य [n]
स्त्रियो
स्त्री [f]
भवान्
भवत् [adj]
रक्षतु
रक्ष् [4. P.]
यातु
या [2. Ā.]
शीघ्रं
शीघ्रम् [ind]
नैता
न [ind]
नैता
एतद् [pron]
हिंस्युर्
हिंस् [7. Ā.]
दस्यवो
दस्यु [m]
वित्तलोभात्
वित्त [n]
वित्तलोभात्
लोभ [m]
स प्रस्थितः केशवेनानुशिष्टो; मदातुरो ज्ञातिवधार्दितश्च । तं वै यान्तं संनिधौ केशवस्य; त्वरन्तमेकं सहसैव बभ्रुम् । ब्रह्मानुशप्तमवधीन्महद्वै; कूटोन्मुक्तं मुसलं लुब्धकस्य ॥
English Translation
Thus orderded by Keshava, Vabhru still helpless with wine but cheerless at the destruction of his kinsmen, wen away. He had rested for a while by the side of Keshava, but as soon as he had gone to a distance the ironbolt, attached to a mallet in the hands of a hunter, suddenly sprang of itself upon that solitary survivor of the Yadava family and killed him who also had been included in the curs of the Brahmans.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
प्रस्थितः
प्रस्था [1. Ā.]
केशवेनानुशिष्टो
केशव [m]
केशवेनानुशिष्टो
अनुशास् [2. Ā.]
मदातुरो
मद [m]
मदातुरो
आतुर [adj]
ज्ञातिवधार्दितश्च
ज्ञाति [m]
ज्ञातिवधार्दितश्च
वध [m]
ज्ञातिवधार्दितश्च
अर्दय् [10. Ā.]
ज्ञातिवधार्दितश्च
च [ind]
तं
तद् [pron]
वै
वै [ind]
यान्तं
या [2. Ā.]
संनिधौ
संनिधि [m]
केशवस्य
केशव [m]
त्वरन्तम्
त्वर् [1. P.]
एकं
एक [pron]
सहसैव
सहसा [ind]
सहसैव
एव [ind]
बभ्रुम्
बभ्रु [m]
ब्रह्मानुशप्तम्
ब्रह्मन् [m]
ब्रह्मानुशप्तम्
अनुशप् [1. P.]
अवधीन्महद्
वध् [4. P.]
अवधीन्महद्
महत् [adj]
वै
वै [ind]
कूटोन्मुक्तं
कूट [m]
कूटोन्मुक्तं
उन्मुच् [6. P.]
मुसलं
मुसल [mn]
लुब्धकस्य
लुब्धक [m]
ततो दृष्ट्वा निहतं बभ्रुमाह; कृष्णो वाक्यं भ्रातरमग्रजं तु । इहैव त्वं मां प्रतीक्षस्व राम; यावत्स्त्रियो ज्ञातिवशाः करोमि ॥
English Translation
Seeing Vabhru killed, Keshava of great energy addressed his elder brother and said, 'Do you, O Rama, wait for me her till I put the ladies under the care of kinsmen.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततो
ततस् [ind]
दृष्ट्वा
दृश् [6. P.]
निहतं
निहन् [2. Ā.]
बभ्रुम्
बभ्रु [m]
आह
अह् [1. P.]
कृष्णो
कृष्ण [m]
वाक्यं
वाक्य [n]
भ्रातरम्
भ्रातृ [m]
अग्रजं
अग्रज [m]
तु
तु [ind]
इहैव
इह [ind]
इहैव
एव [ind]
त्वं
त्वद् [pron]
मां
मद् [pron]
प्रतीक्षस्व
प्रतीक्ष् [1. P.]
राम
राम [m]
यावत्
यावत् [ind]
स्त्रियो
स्त्री [f]
ज्ञातिवशाः
ज्ञाति [m]
ज्ञातिवशाः
वश [m]
करोमि
कृ [2. Ā.]
ततः पुरीं द्वारवतीं प्रविश्य; जनार्दनः पितरं प्राह वाक्यम् । स्त्रियो भवान्रक्षतु नः समग्रा; धनंजयस्यागमनं प्रतीक्षन् । रामो वनान्ते प्रतिपालयन्मा;मास्तेऽद्याहं तेन समागमिष्ये ॥
English Translation
Entering the city of Dvaravati, Janardana said these words to his father, 'Do you protect all the ladies of our house till Dhananjaya comes.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततः
ततस् [ind]
पुरीं
पुरी [f]
द्वारवतीं
द्वारवती [f]
प्रविश्य
प्रविश् [4. P.]
जनार्दनः
जनार्दन [m]
पितरं
पितृ [m]
प्राह
प्राह् [1. P.]
वाक्यम्
वाक्य [n]
स्त्रियो
स्त्री [f]
भवान्
भवत् [adj]
रक्षतु
रक्ष् [4. P.]
नः
मद् [pron]
समग्रा
समग्र [adj]
धनंजयस्यागमनं
धनंजय [m]
धनंजयस्यागमनं
आगमन [n]
प्रतीक्षन्
प्रतीक्ष् [1. P.]
रामो
राम [m]
वनान्ते
वन [n]
वनान्ते
अन्त [m]
प्रतिपालयन्माम्
प्रतिपालय् [10. Ā.]
प्रतिपालयन्माम्
मद् [pron]
आस्ते
आस् [4. P.]
ऽद्याहं
अद्य [ind]
ऽद्याहं
मद् [pron]
तेन
तद् [pron]
समागमिष्ये
समागम् [6. P.]
दृष्टं मयेदं निधनं यदूनां; राज्ञां च पूर्वं कुरुपुंगवानाम् । नाहं विना यदुभिर्यादवानां; पुरीमिमां द्रष्टुमिहाद्य शक्तः ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
दृष्टं
दृश् [6. P.]
मयेदं
मद् [pron]
मयेदं
इदम् [pron]
निधनं
निधन [mn]
यदूनां
यदु [m]
राज्ञां
राजन् [m]
च
च [ind]
पूर्वं
पूर्वम् [ind]
कुरुपुंगवानाम्
कुरु [m]
कुरुपुंगवानाम्
पुंगव [m]
नाहं
न [ind]
नाहं
मद् [pron]
विना
विना [ind]
यदुभिर्
यदु [m]
यादवानां
यादव [m]
पुरीम्
पुरी [f]
इमां
इदम् [pron]
द्रष्टुम्
दृश् [6. P.]
इहाद्य
इह [ind]
इहाद्य
अद्य [ind]
शक्तः
शक् [4. P.]
तपश्चरिष्यामि निबोध तन्मे; रामेण सार्धं वनमभ्युपेत्य । इतीदमुक्त्वा शिरसास्य पादौ; संस्पृश्य कृष्णस्त्वरितो जगाम ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तपश्चरिष्यामि
तपस् [n]
तपश्चरिष्यामि
चर् [1. Ā.]
निबोध
निबुध् [4. P.]
तन्मे
तद् [pron]
तन्मे
मद् [pron]
रामेण
राम [m]
सार्धं
सार्धम् [ind]
वनम्
वन [n]
अभ्युपेत्य
अभ्युपे [2. P.]
इतीदम्
इति [ind]
इतीदम्
इदम् [pron]
उक्त्वा
वच् [2. P.]
शिरसास्य
शिरस् [n]
शिरसास्य
इदम् [pron]
पादौ
पाद [m]
संस्पृश्य
संस्पृश् [6. Ā.]
कृष्णस्त्वरितो
कृष्ण [m]
कृष्णस्त्वरितो
त्वर् [1. P.]
जगाम
गम् [6. Ā.]
ततो महान्निनदः प्रादुरासी;त्सस्त्रीकुमारस्य पुरस्य तस्य । अथाब्रवीत्केशवः संनिवर्त्य; शब्दं श्रुत्वा योषितां क्रोशतीनाम् ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततो
ततस् [ind]
महान्निनदः
महत् [adj]
महान्निनदः
निनद [m]
प्रादुरासीत्
प्रादुरस् [2. P.]
सस्त्रीकुमारस्य
स [ind]
सस्त्रीकुमारस्य
स्त्री [f]
सस्त्रीकुमारस्य
कुमार [m]
पुरस्य
पुर [n]
तस्य
तद् [pron]
अथाब्रवीत्
अथ [ind]
अथाब्रवीत्
ब्रू [2. Ā.]
केशवः
केशव [m]
संनिवर्त्य
संनिवर्तय् [10. Ā.]
शब्दं
शब्द [m]
श्रुत्वा
श्रु [4. P.]
योषितां
योषित् [f]
क्रोशतीनाम्
क्रुश् [4. P.]
पुरीमिमामेष्यति सव्यसाची; स वो दुःखान्मोचयिता नराग्र्यः । ततो गत्वा केशवस्तं ददर्श; रामं वने स्थितमेकं विविक्ते ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
पुरीम्
पुरी [f]
इमाम्
इदम् [pron]
एष्यति
इ [5. Ā.]
सव्यसाची
सव्यसाचिन् [m]
स
तद् [pron]
वो
त्वद् [pron]
दुःखान्मोचयिता
दुःख [n]
दुःखान्मोचयिता
मोचय् [10. Ā.]
नराग्र्यः
नर [m]
नराग्र्यः
अग्र्य [adj]
ततो
ततस् [ind]
गत्वा
गम् [6. Ā.]
केशवस्तं
केशव [m]
केशवस्तं
तद् [pron]
ददर्श
दृश् [6. P.]
रामं
राम [m]
वने
वन [n]
स्थितम्
स्था [1. Ā.]
एकं
एक [pron]
विविक्ते
विविक्त [n]
अथापश्यद्योगयुक्तस्य तस्य; नागं मुखान्निःसरन्तं महान्तम् । श्वेतं ययौ स ततः प्रेक्ष्यमाणो; महार्णवो येन महानुभावः ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अथापश्यद्
अथ [ind]
अथापश्यद्
पश् [4. Ā.]
योगयुक्तस्य
योग [m]
योगयुक्तस्य
युज् [6. Ā.]
तस्य
तद् [pron]
नागं
नाग [m]
मुखान्निःसरन्तं
मुख [n]
मुखान्निःसरन्तं
निःसृ [1. Ā.]
महान्तम्
महत् [adj]
श्वेतं
श्वेत [adj]
ययौ
या [2. Ā.]
स
तद् [pron]
ततः
ततस् [ind]
प्रेक्ष्यमाणो
प्रेक्ष् [1. P.]
महार्णवो
महत् [adj]
महार्णवो
अर्णव [mn]
येन
येन [ind]
महानुभावः
महत् [adj]
महानुभावः
अनुभाव [m]
सहस्रशीर्षः पर्वताभोगवर्ष्मा; रक्ताननः स्वां तनुं तां विमुच्य । सम्यक्च तं सागरः प्रत्यगृह्णा;न्नागा दिव्याः सरितश्चैव पुण्याः ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सहस्रशीर्षः
सहस्र [mn]
सहस्रशीर्षः
शीर्ष [n]
पर्वताभोगवर्ष्मा
पर्वत [mn]
पर्वताभोगवर्ष्मा
आभोग [m]
पर्वताभोगवर्ष्मा
वर्ष्मन् [n]
रक्ताननः
रक्त [adj]
रक्ताननः
आनन [n]
स्वां
स्व [adj]
तनुं
तनु [f]
तां
तद् [pron]
विमुच्य
विमुच् [6. Ā.]
सम्यक्
सम्यक् [ind]
च
च [ind]
तं
तद् [pron]
सागरः
सागर [m]
प्रत्यगृह्णान्
प्रतिग्रह् [9. Ā.]
नागा
नाग [m]
दिव्याः
दिव्य [adj]
सरितश्चैव
सरित् [f]
सरितश्चैव
च [ind]
सरितश्चैव
एव [ind]
पुण्याः
पुण्य [adj]
कर्कोटको वासुकिस्तक्षकश्च; पृथुश्रवा वरुणः कुञ्जरश्च । मिश्री शङ्खः कुमुदः पुण्डरीक;स्तथा नागो धृतराष्ट्रो महात्मा ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
कर्कोटको
कर्कोटक [m]
वासुकिस्तक्षकश्च
वासुकि [m]
वासुकिस्तक्षकश्च
तक्षक [m]
वासुकिस्तक्षकश्च
च [ind]
पृथुश्रवा
पृथुश्रवस् [m]
वरुणः
वरुण [m]
कुञ्जरश्च
कुञ्जर [m]
कुञ्जरश्च
च [ind]
मिश्री
मिश्रिन् [m]
शङ्खः
शङ्ख [m]
कुमुदः
कुमुद [m]
पुण्डरीकस्
पुण्डरीक [mn]
तथा
तथा [ind]
नागो
नाग [m]
धृतराष्ट्रो
धृतराष्ट्र [m]
महात्मा
महात्मन् [adj]
ह्रादः क्राथः शितिकण्ठोऽग्रतेजा;स्तथा नागौ चक्रमन्दातिषण्डौ । नागश्रेष्ठो दुर्मुखश्चाम्बरीषः; स्वयं राजा वरुणश्चापि राजन् । प्रत्युद्गम्य स्वागतेनाभ्यनन्दं;स्तेऽपूजयंश्चार्घ्यपाद्यक्रियाभिः ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ह्रादः
ह्राद [m]
क्राथः
क्राथ [m]
शितिकण्ठो
शितिकण्ठ [mn]
ऽग्रतेजास्
अग्र [n]
ऽग्रतेजास्
तेजस् [n]
तथा
तथा [ind]
नागौ
नाग [m]
चक्रमन्दातिषण्डौ
चक्रमन्द [m]
चक्रमन्दातिषण्डौ
अतिषण्ड [m]
नागश्रेष्ठो
नाग [m]
नागश्रेष्ठो
श्रेष्ठ [adj]
दुर्मुखश्चाम्बरीषः
दुर्मुख [m]
दुर्मुखश्चाम्बरीषः
च [ind]
दुर्मुखश्चाम्बरीषः
अम्बरीष [m]
स्वयं
स्वयम् [ind]
राजा
राजन् [m]
वरुणश्चापि
वरुण [m]
वरुणश्चापि
च [ind]
वरुणश्चापि
अपि [ind]
राजन्
राजन् [m]
प्रत्युद्गम्य
प्रत्युद्गम् [1. P.]
स्वागतेनाभ्यनन्दंस्
स्वागत [n]
स्वागतेनाभ्यनन्दंस्
अभिनन्द् [1. Ā.]
ते
तद् [pron]
ऽपूजयंश्चार्घ्यपाद्यक्रियाभिः
पूजय् [10. Ā.]
ऽपूजयंश्चार्घ्यपाद्यक्रियाभिः
च [ind]
ऽपूजयंश्चार्घ्यपाद्यक्रियाभिः
अर्घ्य [n]
ऽपूजयंश्चार्घ्यपाद्यक्रियाभिः
पाद्य [n]
ऽपूजयंश्चार्घ्यपाद्यक्रियाभिः
क्रिया [f]
ततो गते भ्रातरि वासुदेवो; जानन्सर्वा गतयो दिव्यदृष्टिः । वने शून्ये विचरंश्चिन्तयानो; भूमौ ततः संविवेशाग्र्यतेजाः ॥
English Translation
After his brother had thus gone from the (human) world, Vasudeva of celestial vision, who was fully acquainted with the end of all things, wandered for sometime in that solitary forest thoughtfully. Gifted with great energy he then sat down on the naked earth.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततो
ततस् [ind]
गते
गम् [6. Ā.]
भ्रातरि
भ्रातृ [m]
वासुदेवो
वासुदेव [m]
जानन्
ज्ञा [4. Ā.]
सर्वा
सर्व [pron]
गतयो
गति [f]
दिव्यदृष्टिः
दिव्य [adj]
दिव्यदृष्टिः
दृष्टि [f]
वने
वन [n]
शून्ये
शून्य [adj]
विचरंश्चिन्तयानो
विचर् [1. Ā.]
विचरंश्चिन्तयानो
चिन्तय् [10. Ā.]
भूमौ
भूमि [f]
ततः
ततस् [ind]
संविवेशाग्र्यतेजाः
संविश् [6. Ā.]
संविवेशाग्र्यतेजाः
अग्र्य [adj]
संविवेशाग्र्यतेजाः
तेजस् [n]
सर्वं हि तेन प्राक्तदा वित्तमासी;द्गान्धार्या यद्वाक्यमुक्तः स पूर्वम् । दुर्वाससा पायसोच्छिष्टलिप्ते; यच्चाप्युक्तं तच्च सस्मार कृष्णः ॥
English Translation
He had thought before this of everything which had been foreshadowed by the words uttered by Gandhari in former days. He also recollected the words that Durvasas had spoken at the time his body was smeared by that Rishi with the residue of the Payasa he had eaten.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सर्वं
सर्व [pron]
हि
हि [ind]
तेन
तद् [pron]
प्राक्
प्राक् [ind]
तदा
तदा [ind]
वित्तम्
विद् [6. Ā.]
आसीद्
अस् [2. P.]
गान्धार्या
गान्धारी [f]
यद्
यद् [pron]
वाक्यम्
वाक्य [n]
उक्तः
वच् [2. P.]
स
तद् [pron]
पूर्वम्
पूर्वम् [ind]
दुर्वाससा
दुर्वासस् [m]
पायसोच्छिष्टलिप्ते
पायस [mn]
पायसोच्छिष्टलिप्ते
उच्छिष्ट [n]
पायसोच्छिष्टलिप्ते
लिप् [4. Ā.]
यच्चाप्युक्तं
यद् [pron]
यच्चाप्युक्तं
च [ind]
यच्चाप्युक्तं
अपि [ind]
यच्चाप्युक्तं
वच् [2. P.]
तच्च
तद् [pron]
तच्च
च [ind]
सस्मार
स्मृ [1. Ā.]
कृष्णः
कृष्ण [m]
स चिन्तयानोऽन्धकवृष्णिनाशं; कुरुक्षयं चैव महानुभावः । मेने ततः संक्रमणस्य कालं; ततश्चकारेन्द्रियसंनिरोधम् ॥
English Translation
The high-souled one, thinking of the destruction of the Vrishnis and the Andhakas, as also of the previous destruction of the Kurus, concluded that the hour (for his own departure from the world) had come. He then controlled his senses (in Yoga).
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
चिन्तयानो
चिन्तय् [10. Ā.]
ऽन्धकवृष्णिनाशं
अन्धक [m]
ऽन्धकवृष्णिनाशं
वृष्णि [m]
ऽन्धकवृष्णिनाशं
नाश [m]
कुरुक्षयं
कुरु [m]
कुरुक्षयं
क्षय [m]
चैव
च [ind]
चैव
एव [ind]
महानुभावः
महत् [adj]
महानुभावः
अनुभाव [m]
मेने
मन् [8. P.]
ततः
ततस् [ind]
संक्रमणस्य
संक्रमण [n]
कालं
काल [m]
ततश्चकारेन्द्रियसंनिरोधम्
ततस् [ind]
ततश्चकारेन्द्रियसंनिरोधम्
कृ [2. Ā.]
ततश्चकारेन्द्रियसंनिरोधम्
इन्द्रिय [n]
ततश्चकारेन्द्रियसंनिरोधम्
संनिरोध [m]
स संनिरुद्धेन्द्रियवाङ्मनास्तु; शिश्ये महायोगमुपेत्य कृष्णः । जराथ तं देशमुपाजगाम; लुब्धस्तदानीं मृगलिप्सुरुग्रः ॥
English Translation
Having controlled all his senses, speech, and mind Krishna laid himself down in high Yoga. A fierce hunter of the name of Jara then came there, for finding a deer.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
संनिरुद्धेन्द्रियवाङ्मनास्तु
संनिरुध् [7. Ā.]
संनिरुद्धेन्द्रियवाङ्मनास्तु
इन्द्रिय [n]
संनिरुद्धेन्द्रियवाङ्मनास्तु
वाच् [f]
संनिरुद्धेन्द्रियवाङ्मनास्तु
मनस् [n]
संनिरुद्धेन्द्रियवाङ्मनास्तु
तु [ind]
शिश्ये
शी [1. Ā.]
महायोगम्
महत् [adj]
महायोगम्
योग [m]
उपेत्य
उपे [2. Ā.]
कृष्णः
कृष्ण [m]
जराथ
जरा [f]
जराथ
अथ [ind]
तं
तद् [pron]
देशम्
देश [m]
उपाजगाम
उपागम् [1. P.]
लुब्धस्तदानीं
लुभ् [4. Ā.]
लुब्धस्तदानीं
तदानीम् [ind]
मृगलिप्सुर्
मृग [m]
मृगलिप्सुर्
लिप्सु [adj]
उग्रः
उग्र [adj]
स केशवं योगयुक्तं शयानं; मृगाशङ्की लुब्धकः सायकेन । जराविध्यत्पादतले त्वरावां;स्तं चाभितस्तज्जिघृक्षुर्जगाम । अथापश्यत्पुरुषं योगयुक्तं; पीताम्बरं लुब्धकोऽनेकबाहुम् ॥
English Translation
The hunter mistaking Keshava, who was stretched on the earth in high Yoga, for a deer, pierced at him at the heel with an arrow and quickly came to that spot for capturing his prey.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
स [ind]
केशवं
केशव [m]
योगयुक्तं
योग [m]
योगयुक्तं
युज् [6. Ā.]
शयानं
शी [1. Ā.]
मृगाशङ्की
मृग [m]
मृगाशङ्की
आशङ्किन् [adj]
लुब्धकः
लुब्धक [m]
सायकेन
सायक [m]
जराविध्यत्
जरा [f]
जराविध्यत्
व्यध् [4. Ā.]
पादतले
पाद [m]
पादतले
तल [mn]
त्वरावांस्
त्वरावत् [adj]
तं
तद् [pron]
चाभितस्तज्जिघृक्षुर्
च [ind]
चाभितस्तज्जिघृक्षुर्
अभितस् [ind]
चाभितस्तज्जिघृक्षुर्
तद् [pron]
चाभितस्तज्जिघृक्षुर्
जिघृक्षु [adj]
जगाम
गम् [6. Ā.]
अथापश्यत्
अथ [ind]
अथापश्यत्
पश् [4. Ā.]
पुरुषं
पुरुष [m]
योगयुक्तं
योग [m]
योगयुक्तं
युज् [6. Ā.]
पीताम्बरं
पीत [adj]
पीताम्बरं
अम्बर [n]
लुब्धको
लुब्धक [m]
ऽनेकबाहुम्
अनेक [adj]
ऽनेकबाहुम्
बाहु [mf]
मत्वात्मानमपराद्धं स तस्य; जग्राह पादौ शिरसा चार्तरूपः । आश्वासयत्तं महात्मा तदानीं; गच्छन्नूर्ध्वं रोदसी व्याप्य लक्ष्म्या ॥
English Translation
The high-souled one comforted him and then ascended upwards, filling the entire sky with splendour.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
मत्वात्मानम्
मन् [8. P.]
मत्वात्मानम्
आत्मन् [m]
अपराद्धं
अपराध् [4. Ā.]
स
तद् [pron]
तस्य
तद् [pron]
जग्राह
ग्रह् [6. Ā.]
पादौ
पाद [m]
शिरसा
शिरस् [n]
चार्तरूपः
च [ind]
चार्तरूपः
आर्त [adj]
चार्तरूपः
रूप [n]
आश्वासयत्
आश्वासय् [10. Ā.]
तं
तद् [pron]
महात्मा
महात्मन् [adj]
तदानीं
तदानीम् [ind]
गच्छन्न्
गम् [6. Ā.]
ऊर्ध्वं
ऊर्ध्वम् [ind]
रोदसी
रोदस् [n]
व्याप्य
व्याप् [5. Ā.]
लक्ष्म्या
लक्ष्मी [f]
दिवं प्राप्तं वासवोऽथाश्विनौ च; रुद्रादित्या वसवश्चाथ विश्वे । प्रत्युद्ययुर्मुनयश्चापि सिद्धा; गन्धर्वमुख्याश्च सहाप्सरोभिः ॥
English Translation
When he reached the celestial region, Vasava and the twin Ashvins and Rudra and the Adityas and and the Vasus and the Visuvedevas, and Munis and Siddhas and many foremost ones among the Gandharvas, with the Apsaras, advanced to receive him.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
दिवं
दिव् [m]
प्राप्तं
प्राप् [1. P.]
वासवो
वासव [m]
ऽथाश्विनौ
अथ [ind]
ऽथाश्विनौ
अश्विन् [m]
च
च [ind]
रुद्रादित्या
रुद्र [m]
रुद्रादित्या
आदित्य [m]
वसवश्चाथ
वसु [mn]
वसवश्चाथ
च [ind]
वसवश्चाथ
अथ [ind]
विश्वे
विश्व [pron]
प्रत्युद्ययुर्
प्रत्युद्या [2. P.]
मुनयश्चापि
मुनि [m]
मुनयश्चापि
च [ind]
मुनयश्चापि
अपि [ind]
सिद्धा
सिद्ध [m]
गन्धर्वमुख्याश्च
गन्धर्व [m]
गन्धर्वमुख्याश्च
मुख्य [adj]
गन्धर्वमुख्याश्च
च [ind]
सहाप्सरोभिः
सह [ind]
सहाप्सरोभिः
अप्सरस् [f]
ततो राजन्भगवानुग्रतेजा; नारायणः प्रभवश्चाव्ययश्च । योगाचार्यो रोदसी व्याप्य लक्ष्म्या; स्थानं प्राप स्वं महात्माप्रमेयम् ॥
English Translation
Then, O king, the illustrious Narayana of dreadful energy, the Creator and Destroyer of all, that preceptor of Yoga-filling Heaven with his splendour, reached his own inconceivable region.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततो
ततस् [ind]
राजन्
राजन् [m]
भगवान्
भगवत् [adj]
उग्रतेजा
उग्र [adj]
उग्रतेजा
तेजस् [n]
नारायणः
नारायण [m]
प्रभवश्चाव्ययश्च
प्रभव [m]
प्रभवश्चाव्ययश्च
च [ind]
प्रभवश्चाव्ययश्च
अव्यय [adj]
प्रभवश्चाव्ययश्च
च [ind]
योगाचार्यो
योग [m]
योगाचार्यो
आचार्य [m]
रोदसी
रोदस् [n]
व्याप्य
व्याप् [5. Ā.]
लक्ष्म्या
लक्ष्मी [f]
स्थानं
स्थान [n]
प्राप
प्राप् [1. P.]
स्वं
स्व [adj]
महात्माप्रमेयम्
महात्मन् [adj]
महात्माप्रमेयम्
अप्रमेय [adj]
ततो देवैरृषिभिश्चापि कृष्णः; समागतश्चारणैश्चैव राजन् । गन्धर्वाग्र्यैरप्सरोभिर्वराभिः; सिद्धैः साध्यैश्चानतैः पूज्यमानः ॥
English Translation
Krishna then met the deities and (celestial) Rishis and Charanas, O king, and the foremost ones among the Gandharvas and many beautiful Apsaras and Siddhas and Saddhyas. All of them bending in humility, adored him.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततो
ततस् [ind]
देवैर्
देव [m]
ऋषिभिश्चापि
ऋषि [m]
ऋषिभिश्चापि
च [ind]
ऋषिभिश्चापि
अपि [ind]
कृष्णः
कृष्ण [m]
समागतश्चारणैश्चैव
समागम् [6. P.]
समागतश्चारणैश्चैव
चारण [m]
समागतश्चारणैश्चैव
च [ind]
समागतश्चारणैश्चैव
एव [ind]
राजन्
राजन् [m]
गन्धर्वाग्र्यैर्
गन्धर्व [m]
गन्धर्वाग्र्यैर्
अग्र्य [adj]
अप्सरोभिर्
अप्सरस् [f]
वराभिः
वर [adj]
सिद्धैः
सिद्ध [m]
साध्यैश्चानतैः
साध्य [m]
साध्यैश्चानतैः
च [ind]
साध्यैश्चानतैः
आनम् [1. P.]
पूज्यमानः
पूजय् [10. Ā.]
ते वै देवाः प्रत्यनन्दन्त राज;न्मुनिश्रेष्ठा वाग्भिरानर्चुरीशम् । गन्धर्वाश्चाप्युपतस्थुः स्तुवन्तः; प्रीत्या चैनं पुरुहूतोऽभ्यनन्दत् ॥
English Translation
The celestials all saluted him, O monarch, and many foremost of ascetics and Rishi adored him as the Lord of all. The Gandharvas waited on him, singing his praises, and Indra also joyfully praised him.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ते
तद् [pron]
वै
वै [ind]
देवाः
देव [m]
प्रत्यनन्दन्त
प्रतिनन्द् [1. Ā.]
राजन्
राजन् [m]
मुनिश्रेष्ठा
मुनि [m]
मुनिश्रेष्ठा
श्रेष्ठ [adj]
वाग्भिर्
वाच् [f]
आनर्चुर्
अर्च् [1. Ā.]
ईशम्
ईश [m]
गन्धर्वाश्चाप्युपतस्थुः
गन्धर्व [m]
गन्धर्वाश्चाप्युपतस्थुः
च [ind]
गन्धर्वाश्चाप्युपतस्थुः
अपि [ind]
गन्धर्वाश्चाप्युपतस्थुः
उपस्था [1. Ā.]
स्तुवन्तः
स्तु [1. Ā.]
प्रीत्या
प्रीति [f]
चैनं
च [ind]
चैनं
एनद् [pron]
पुरुहूतो
पुरुहूत [m]
ऽभ्यनन्दत्
अभिनन्द् [1. Ā.]