Canonical Ref: KS 7.91
Metrical Form: उपजातिः
Sanskrit (Devanāgarī)
तौ सन्धिषु व्यञ्जितवृत्तिभेदं रसान्तरेषु प्रतिबद्धरागम् । अपश्यतामप्सरसां मुहूर्तं प्रयोगमाद्यं ललिताङ्गहारम् ॥
व्याख्या / Traditional Commentary & Notes
Classical Exegesis
सञ्जीविनीटीका (मल्लिनाथः):
ताविति । तौ दंपती संधिषु मुखादिनिर्वहणान्तेषु पञ्चसंधिषु । तदुक्तं दशरुपके- `मुखं प्रतिमुखं गर्भः सावमर्षोपसंहृतिः` इति । व्यञ्जितवृत्तिभेदं स्फुटीकृतकौशिक्यादिवृत्तिविशेषम् । रसानुगुण्येनेति शेषः । तदुक्तं भूपालेन-कौशिकी स्यात्तु श्रृङ्गारे रसे वीरे तु सात्वती । रौद्रबीभत्सयोर्वृत्तिर्नियतारभटी पुनः । श्रृङ्गारादिषु भावज्ञै रसेष्विष्टा तु भारती ।` तथा । कौशिक्यारभटी चैव सात्वतीभारती तथा । चतस्त्रो वृत्तयो ज्ञेयास्तासु नाट्यं प्रतिष्ठितम् ।` इति । रसान्तरेषु श्रृङ्गारादिरसभेदेषु । `श्रृङ्गारादौ विषे वीर्ये गुणो रागे द्रवे रसः` इत्यमरः (अ.को.1|7|17) । `श्रृङ्गारहास्यकरुणरौद्रवीरभयानकाः । बीभत्साद्भुतशान्ताख्या रसाः पूर्वैरुदाहृताः` इति । प्रतिबद्धरागं प्रतिनियमेन प्रवर्तितो वसन्तललितादिरागो यस्मिंस्तम् । यस्मिन् रसे यो रागो विहितस्तदनुसारेण प्रयुक्तरागमित्यर्थः । यथाह काहलः- `रौद्रेऽद्भुते तथा वीरे पुंरागेण प्रगीयते । श्रृङ्गारहस्य करुणाः स्त्रीरागेण प्रकीर्तितः । भयानके च बीभत्से शान्ते गेयो नपुंसके ।` इति । ललिताङ्गहारं मधुराङ्गविक्षेपम् । `अङ्गहारोऽङ्गविक्षेपः` इत्यमरः (अ.को.1|7|17) । आदौ भवमाद्यम् । रुपकान्तरप्रकृतिभूतमित्यर्थः । तदुक्तम् - `आहुः प्रकरणादीनां नाटकं प्रकृतिंबुधः` इति । अप्सरमामुर्वश्यादीनाम् । प्रयुज्यत इति प्रयोगो रुपकम् । नाटकमित्यर्थः । आद्यमिति विशेषणात् । तं मुहूर्तमपश्यतां दृष्टवान्तौ । `पाघ्राध्मास्था`- इत्यादिना दृशोः पश्यादेशः
अन्वयः:
तौ सन्धिषु व्यञ्जितवृत्तिभेदं रसान्तरेषु प्रतिबद्धरागं ललिताऽङ्गहारम् आद्यम् अप्सरसां प्रयोगं मुहूर्तम् अपश्यताम् ।
Linguistic & Morphemic Analysis (Padaccheda)
Grammatical Parsing
तौ
Lemma: तद्
POS: pron
सन्धिषु
Lemma: संधि
POS: mf
व्यञ्जितवृत्तिभेदं
Lemma: व्यञ्जय्
POS: 10. P.
व्यञ्जितवृत्तिभेदं
Lemma: वृत्ति
POS: f
व्यञ्जितवृत्तिभेदं
Lemma: भेद
POS: m
रसान्तरेषु
Lemma: रस
POS: mn
रसान्तरेषु
Lemma: अन्तर
POS: adj
प्रतिबद्धरागम्
Lemma: प्रतिबन्ध्
POS: 9. P.
प्रतिबद्धरागम्
Lemma: राग
POS: m
अपश्यताम्
Lemma: पश्
POS: 4. Ā. • Verb: अपश्यताम्
अप्सरसां
Lemma: अप्सरस्
POS: f
मुहूर्तं
Lemma: मुहूर्त
POS: mn
प्रयोगम्
Lemma: प्रयोग
POS: m
आद्यं
Lemma: आद्य
POS: adj
ललिताङ्गहारम्
Lemma: लल्
POS: 1. Ā.
ललिताङ्गहारम्
Lemma: अङ्गहार
POS: m
Canonical CTS URN Reference
Kumārasambhavam, KS 7.91. Poorvam Open Research Engine (PORE) Corpus.