Canonical Ref: KS 3.55
Metrical Form: उपजातिः
Sanskrit (Devanāgarī)
स्रस्तां नितम्बादवलम्बमाना पुनः-पुनः केसरदामकाञ्चीम् । न्यासीकृतां स्थानविदा स्मरेण मौर्वीं द्वितीयामिव कार्मुकस्य ॥
व्याख्या / Traditional Commentary & Notes
Classical Exegesis
सञ्जीविनीटीका (मल्लिनाथः):
स्रस्तामिति । स्थानविदा निक्षेपयोग्यस्थानवेदिना स्मरेण न्यासीकृतां निक्षेपीकृताम् । कर्मणि प्रभवतीति कार्मुकं धनुः । `कर्मण उकञ्` (पा.5|1|103) इत्युकञ्प्रत्ययः । तस्य द्वितीयां मौर्वीमिव स्थिताम् । अत्र हि न्यस्ता मौर्व्युत्तरत्र हरवैरनिर्यातनायोपयुज्यत इति भावः । नितम्बात्स्रस्तां चलितां केसरदाम बकुलमाला सैव काञ्ची तां पुनः पुनरवलम्बमाना हस्तेन धारयन्ती
अन्वयः:
स्थानविदा स्मरेम न्यासीकृता कार्मुकस्य द्वितीयां मौर्वीम् इव नितम्बात् स्रस्तां केसरदामकाञ्चीं पुनः पुनः अवलम्बमाना (स्थावरराजकन्या अदृश्यत) ।
Linguistic & Morphemic Analysis (Padaccheda)
Grammatical Parsing
स्रस्तां
Lemma: स्रंस्
POS: 1. P.
नितम्बाद्
Lemma: नितम्ब
POS: m
अवलम्बमाना
Lemma: अवलम्ब्
POS: 1. P.
पुनः
Lemma: पुनर्
POS: ind
पुनः
Lemma: पुनर्
POS: ind
केसरदामकाञ्चीम्
Lemma: केसर
POS: mn
केसरदामकाञ्चीम्
Lemma: दामन्
POS: mn
केसरदामकाञ्चीम्
Lemma: काञ्ची
POS: f
न्यासीकृतां
Lemma: न्यासीकृ
POS: 8. P.
स्थानविदा
Lemma: स्थान
POS: n
स्थानविदा
Lemma: विद्
POS: adj
स्मरेण
Lemma: स्मर
POS: m
मौर्वीं
Lemma: मौर्वी
POS: f
द्वितीयाम्
Lemma: द्वितीय
POS: adj
इव
Lemma: इव
POS: ind
कार्मुकस्य
Lemma: कार्मुक
POS: n
Canonical CTS URN Reference
Kumārasambhavam, KS 3.55. Poorvam Open Research Engine (PORE) Corpus.