Canonical Ref: KS 3.50
Metrical Form: उपजातिः
Sanskrit (Devanāgarī)
मनो नवद्वारनिषिद्धवृत्ति हृदि व्यवस्थाप्य समाधिवश्यम् । यमक्षरं क्षेत्रविदो विदुस्तमात्मानमात्मन्यवलोकयन्तम् ॥
व्याख्या / Traditional Commentary & Notes
Classical Exegesis
सञ्जीविनीटीका (मल्लिनाथः):
मन इति । नवभ्यो द्वारेभ्यो निषिद्धा निवर्तिता वृत्तिः संचारो यस्य तत्तथोक्तम् । समाधिना प्रणिधानेन वश्यं वशंगतम् । यत्प्रत्ययः । `प्रणिधानं समाधानं समाधिश्च समाश्रयः` इति हलायुधः । मनो हृदि हृदयाख्येऽधिष्ठाने व्यवस्थाप्य । तथा च वसिष्ठः- `यतो निर्याति विषयान्यस्मंश्चैव प्रलीयते । हृदयं तद्विजानीयान्मनसः स्थितिकारणम् ॥` इति । क्षेत्रविदः क्षेत्रज्ञाः पुरुषाः । यं न क्षरतीत्यक्षरमविनाशिनं विदुर्विदन्ति । `विदो लटो वा ` इति झेर्जुस् । तमात्मानमात्मनि स्वस्मिन्नवलोकयन्तं साक्षात्कुर्वन्तम् । स्वातिरेकेण परमात्मनोऽभावादिति भावः
अन्वयः:
नवद्वारनिषिद्धवृत्ति समाधिवश्यं मनो हृदि व्यवस्थाप्य क्षेत्रविदः यम् अक्षरं विदुः तम् आत्मानम् आत्मनि अवलोकयन्तम् (तं ददर्श)।
Linguistic & Morphemic Analysis (Padaccheda)
Grammatical Parsing
मनो
Lemma: मनस्
POS: n
नवद्वारनिषिद्धवृत्ति
Lemma: नवन्
POS: adj
नवद्वारनिषिद्धवृत्ति
Lemma: द्वार
POS: n
नवद्वारनिषिद्धवृत्ति
Lemma: निषिध्
POS: 1. P.
नवद्वारनिषिद्धवृत्ति
Lemma: वृत्ति
POS: f
हृदि
Lemma: हृद्
POS: n
व्यवस्थाप्य
Lemma: व्यवस्थापय्
POS: 10. P.
समाधिवश्यम्
Lemma: समाधि
POS: m
समाधिवश्यम्
Lemma: वश्य
POS: adj
यम्
Lemma: यद्
POS: pron
अक्षरं
Lemma: अक्षर
POS: adj
क्षेत्रविदो
Lemma: क्षेत्रविद्
POS: m
विदुस्
Lemma: विद्
POS: 6. Ā. • Verb: विदुः
तम्
Lemma: तद्
POS: pron
आत्मानम्
Lemma: आत्मन्
POS: m
आत्मन्य्
Lemma: आत्मन्
POS: m
अवलोकयन्तम्
Lemma: अवलोकय्
POS: 10. Ā.
Canonical CTS URN Reference
Kumārasambhavam, KS 3.50. Poorvam Open Research Engine (PORE) Corpus.