Canonical Ref: KS 3.43
Metrical Form: इन्द्रवज्रा
Sanskrit (Devanāgarī)
दृष्टिप्रपातं परिहृत्य तस्य कामः पुरःशुक्रमिव प्रयाणे । प्रान्तेषु संसक्तनमेरुशाखं ध्यानास्पदं भूतपतेर्विवेश ॥
व्याख्या / Traditional Commentary & Notes
Classical Exegesis
सञ्जीविनीटीका (मल्लिनाथः):
दृष्टिप्रपातमिति । कामः प्रयाणे यात्रायां पुरोगतः शुक्रो यस्मिन्देशे तं पुरःशुक्रं देशमिव । `प्रतिशुक्रं प्रतिबुधं प्रत्यङ्गारकमेव च । अपि शक्रसमो राजा हतसैन्यो निवर्तते ।` इति प्रतिषेधात् । तस्य दृष्टिप्रपातं दृग्विषयं परिहृत्य प्रान्तेषु पार्श्वदेशेषु संसक्ता अन्योन्यसंसृष्टा नमेरुणां सुरपंनागानां शाखा यस्य तत् । तिरोधानयोग्यमिति भावः । भूतपतेः शिवस्य ध्यानास्पदं समाधिस्थानम् । `आस्पदं प्रतिष्ठायम्` इति निपातः । विवेश
अन्वयः:
कामः प्रयाणे पुरःशुक्रम् (देशम्) इव तस्य दृष्टिप्रपातं परिहृत्य प्रान्तेषु संसक्तनमेरुशाखं भूतपतेः ध्यानास्पदं विवेश ।
Linguistic & Morphemic Analysis (Padaccheda)
Grammatical Parsing
दृष्टिप्रपातं
Lemma: दृष्टि
POS: f
दृष्टिप्रपातं
Lemma: प्रपात
POS: m
परिहृत्य
Lemma: परिहृ
POS: 1. Ā.
तस्य
Lemma: तद्
POS: pron
कामः
Lemma: काम
POS: m
पुरःशुक्रम्
Lemma: पुरस्
POS: ind
पुरःशुक्रम्
Lemma: शुक्र
POS: n
इव
Lemma: इव
POS: ind
प्रयाणे
Lemma: प्रयाण
POS: n
प्रान्तेषु
Lemma: प्रान्त
POS: mn
संसक्तनमेरुशाखं
Lemma: संसञ्ज्
POS: 1. Ā.
संसक्तनमेरुशाखं
Lemma: नमेरु
POS: mn
संसक्तनमेरुशाखं
Lemma: शाखा
POS: f
ध्यानास्पदं
Lemma: ध्यान
POS: mn
ध्यानास्पदं
Lemma: आस्पद
POS: n
भूतपतेर्
Lemma: भूतपति
POS: m
विवेश
Lemma: विश्
POS: 4. P. • Verb: विवेश
Canonical CTS URN Reference
Kumārasambhavam, KS 3.43. Poorvam Open Research Engine (PORE) Corpus.