Canonical Ref: KS 3.42
Metrical Form: इन्द्रवज्रा
Sanskrit (Devanāgarī)
निष्कम्पवृक्षं निभृतद्विरेफं मूकाण्डजं शान्तमृगप्रचारम् । तच्छासनात्काननमेव सर्वं चित्रार्पितारम्भमिवावतस्थे ॥
व्याख्या / Traditional Commentary & Notes
Classical Exegesis
सञ्जीविनीटीका (मल्लिनाथः):
निष्कम्पेति । निष्कम्पवृक्षम्, इदमुद्भिजोपलक्षणम् । निभृतद्विरेफं निश्चलभृङ्गम् । स्वेदजोपलक्षणमेतत् । मूकाण्डजं निः शब्दंपक्षिसरीसृपादिकम् । एतेनाण्डजजातिरुक्ता । शान्तमृगप्रचारम्, जरायुजोपलक्षणमेतत् । सर्वमेव काननं तच्छासनान्नन्दीश्वराज्ञया चित्रार्पितारम्भं चित्रलिखितारम्भमिवावतस्थे । `नृगवाद्या जरायुजाः । स्वेदजाः कृमिदशाद्याः पक्षिसर्पादयोऽण्डजाः । `उद्भिदस्तरुगुल्माद्या` इत्यमरः
अन्वयः:
निष्कम्पवृक्षं निभृतद्विरेफं मूकाऽण्डजं शान्तमृगप्रचारं सर्वम् एव काननं तच्छासनात् चिऽत्रार्पितारम्भम् इव अवतस्थे ।
Linguistic & Morphemic Analysis (Padaccheda)
Grammatical Parsing
निष्कम्पवृक्षं
Lemma: निष्कम्प
POS: adj
निष्कम्पवृक्षं
Lemma: वृक्ष
POS: m
निभृतद्विरेफं
Lemma: निभृत
POS: adj
निभृतद्विरेफं
Lemma: द्विरेफ
POS: m
मूकाण्डजं
Lemma: मूक
POS: adj
मूकाण्डजं
Lemma: अण्डज
POS: m
शान्तमृगप्रचारम्
Lemma: शम्
POS: 1. P.
शान्तमृगप्रचारम्
Lemma: मृग
POS: m
शान्तमृगप्रचारम्
Lemma: प्रचार
POS: m
तच्छासनात्
Lemma: तद्
POS: pron
तच्छासनात्
Lemma: शासन
POS: n
काननम्
Lemma: कानन
POS: n
एव
Lemma: एव
POS: ind
सर्वं
Lemma: सर्व
POS: pron
चित्रार्पितारम्भम्
Lemma: चित्र
POS: n
चित्रार्पितारम्भम्
Lemma: अर्पय्
POS: 10. Ā.
चित्रार्पितारम्भम्
Lemma: आरम्भ
POS: m
इवावतस्थे
Lemma: इव
POS: ind
इवावतस्थे
Lemma: अवस्था
POS: 1. Ā. • Verb: अवतस्थे
Canonical CTS URN Reference
Kumārasambhavam, KS 3.42. Poorvam Open Research Engine (PORE) Corpus.