Canonical Ref: KS 1.53
Metrical Form: उपजातिः
Sanskrit (Devanāgarī)
यदैव पूर्वे जनने शरीरं सा दक्षरोषात्सुदती ससर्ज । तदाप्रभृत्येव विमुक्तसङ्गः पतिः पशूनामपरिग्रहोऽभूत् ॥
व्याख्या / Traditional Commentary & Notes
Classical Exegesis
सञ्जीविनीटीका (मल्लिनाथः):
यदेति । शोभना दन्ता यस्याः सा सुदती । `वयसि दन्तस्य दतृ` (पा.5|4|141) इति दत्रादेशः । `उगितश्च` (पा.4|1|6) इति ङीप् । सा पार्वती पूर्वे जनने पूर्वस्मिञ्जन्मनि । `पूर्वादिभ्यो नवभ्यो वा` (पा.7|1|16) इति स्मिन्नादेशविकल्पः । `पूर्वज्वलने` इति पाठे पूर्वं दाक्षायणीत्वे ज्वलने योगाग्नौ । यदा यस्मिन्काले दक्षरोषाच्छरीरं देहं ससर्ज तत्याज, तदाप्रभृत्येव तदाद्येव यथा तथा पशुनां पतिः शिवो विमुक्तसङ्गस्त्यक्तविषयासङ्गः सन् । अपरिग्रहोऽपत्नीकोऽभूत् । स्त्र्यंतरं न परिजग्राहेत्यर्थः `पत्नीपरिजनादानमूलशापाः परिग्रहाः` इत्यमरः
अन्वयः:
सुदती सा पूर्वे जनने यदा दक्षरोषात् शरीरं ससर्ज, तदा प्रभृति एव पशूनां पतिः विमुक्तसङ्गः सन् अपरिग्रहः अभूत् ।
Linguistic & Morphemic Analysis (Padaccheda)
Grammatical Parsing
यदैव
Lemma: यदा
POS: ind
यदैव
Lemma: एव
POS: ind
पूर्वे
Lemma: पूर्व
POS: pron
जनने
Lemma: जनन
POS: n
शरीरं
Lemma: शरीर
POS: n
सा
Lemma: तद्
POS: pron
दक्षरोषात्
Lemma: दक्ष
POS: m
दक्षरोषात्
Lemma: रोष
POS: m
सुदती
Lemma: सुदत्
POS: adj
ससर्ज
Lemma: सृज्
POS: 2. P. • Verb: ससर्ज
तदाप्रभृत्य्
Lemma: तदा
POS: ind
तदाप्रभृत्य्
Lemma: प्रभृति
POS: ind
एव
Lemma: एव
POS: ind
विमुक्तसङ्गः
Lemma: विमुच्
POS: 6. Ā.
विमुक्तसङ्गः
Lemma: सङ्ग
POS: m
पतिः
Lemma: पति
POS: m
पशूनाम्
Lemma: पशु
POS: m
अपरिग्रहो
Lemma: अपरिग्रह
POS: adj
ऽभूत्
Lemma: भू
POS: 1. Ā. • Verb: अभूत्
Canonical CTS URN Reference
Kumārasambhavam, KS 1.53. Poorvam Open Research Engine (PORE) Corpus.