Canonical Ref: KS 1.45
Metrical Form: उपजातिः
Sanskrit (Devanāgarī)
स्वरेण तस्याममृतस्रुतेव प्रजल्पितायामभिजातवाचि । अप्यन्यपुष्टा प्रतिकूलशब्दा श्रोतुर्वितन्त्रीरिव ताड्यमाना ॥
व्याख्या / Traditional Commentary & Notes
Classical Exegesis
सञ्जीविनीटीका (मल्लिनाथः):
स्वरेणेति । अभिजातवाचि मधुरभाषिण्यां तस्यां पार्वत्याममृतस्त्रुतामृतस्त्राविणेव । क्विप् । स्वरेण नादेन प्रजल्पितायामालपन्त्याम् । कर्त्तरि क्तः । अन्यैः काकादिभिः पुष्टान्यपुष्टा कोकिलापि । मुख्यया वृत्या जातिवचनत्वभावान्ङीबभावः । ताड्यमाना वाद्यमाना विषमबद्धा तन्त्रीर्वितन्त्रीरिव अवितॄस्तृतन्त्रिभ्यः- ईः ` इति तन्त्रिधातोरौणादिक ईप्रत्ययः । ङीबभावान्न `हल्ङ्याब्भ्यः-` इति सुलोपः । तदुक्तम्- अवोलक्ष्मीतरीतन्त्रीधीह्रीश्रीणामुणादिषु । स्त्रीलिङ्गानाममीषां तु न सुलोपः कदाचन ॥ एते ङीबन्ता न भवन्तीत्यर्थः । श्रोतुर्जनस्य प्रतिकूलशब्दाः कर्णकठोरनादा भवन्तीति शेषः
अन्वयः:
अभिजातवाचि तस्याम् अमृतस्त्रुता इव स्वरेण प्रजल्पितायां सत्याम् अन्यपुष्टा अपि ताड्यमाना वितन्त्री इव श्रोतुः प्रतिकूलशब्दाः ।
Linguistic & Morphemic Analysis (Padaccheda)
Grammatical Parsing
स्वरेण
Lemma: स्वर
POS: m
तस्याम्
Lemma: तद्
POS: pron
अमृतस्रुतेव
Lemma: अमृत
POS: n
अमृतस्रुतेव
Lemma: स्रुत्
POS: adj
अमृतस्रुतेव
Lemma: इव
POS: ind
प्रजल्पितायाम्
Lemma: प्रजल्प्
POS: 1. P.
अभिजातवाचि
Lemma: अभिजन्
POS: 4. P.
अभिजातवाचि
Lemma: वाच्
POS: f
अप्य्
Lemma: अपि
POS: ind
अन्यपुष्टा
Lemma: अन्यपुष्ट
POS: mf
प्रतिकूलशब्दा
Lemma: प्रतिकूल
POS: adj
प्रतिकूलशब्दा
Lemma: शब्द
POS: m
श्रोतुर्
Lemma: श्रोतृ
POS: adj
वितन्त्रीर्
Lemma: वितन्त्री
POS: f
इव
Lemma: इव
POS: ind
ताड्यमाना
Lemma: ताडय्
POS: 10. Ā.
Canonical CTS URN Reference
Kumārasambhavam, KS 1.45. Poorvam Open Research Engine (PORE) Corpus.