Canonical Ref: KS 1.44
Metrical Form: उपजातिः
Sanskrit (Devanāgarī)
पुष्पं प्रवालोपहितं यदि स्यान्मुक्ताफलं वा स्फुटविद्रुमस्थम् । ततोऽनुकुर्याद्विशदस्य तस्यास्ताम्रौष्ठपर्यस्तरुचः स्मितस्य ॥
व्याख्या / Traditional Commentary & Notes
Classical Exegesis
सञ्जीविनीटीका (मल्लिनाथः):
पुष्पमिति ॥ पुष्पं पुणडरीकादिकं प्रवाले बालपल्लव उपहितं निहितं स्याद्यदि । `प्रवालो वल्लकीदण्डे विद्रुमे बालपल्लवे` इति विश्वः । मुक्ताफलं वा स्फुटे निर्मले वा विद्रुमे तिष्ठतीति स्फुटविद्रुमस्थं स्यद्यदि ततस्तर्हि विशदस्य शुभ्रस्य ताम्रे अरुणे ओष्ठे पर्यस्ता प्रसृता रुक्कान्तिर्यस्य तथोक्तस्य तस्याः पार्वत्याः स्मितस्यानुकुर्यात् । स्मितमनुकुर्यादित्यर्थः । अत्र `माषाणामश्नीयात्` इति वत्सम्बन्धमात्रविवक्षया षष्ठी । अत्र पुष्पप्रवालयोर्मुक्ताविद्रुमयोश्चासंबन्धेऽपि संबन्धोक्त्यातिशयोक्तिः । `सा च संभावना` इत्यलंकारसर्वस्वकारः । विशेषस्तु पुष्पमुक्ताफलयोरुपमानयोः प्रकृतोत्कर्षार्थमुपमेयताकल्पनात्प्रतीपालंकारः । तदुक्तम्-- `उपमानस्याक्षेप उपमेयताकल्पनं वा प्रतीपः` इति लक्षणात् । स च पूर्वोक्तातिशयोक्त्यनुप्राणित इति
अन्वयः:
पुष्पं प्रवालोपहितं स्यात् यदि, वा मुक्ताफलं स्फुटविद्रुमस्थ स्यात् यदि, ततः विशदस्य ताम्रौष्ठपर्यस्तरुचः तस्याः स्मितस्य अनुकुर्यात् ।
Linguistic & Morphemic Analysis (Padaccheda)
Grammatical Parsing
पुष्पं
Lemma: पुष्प
POS: n
प्रवालोपहितं
Lemma: प्रवाल
POS: mn
प्रवालोपहितं
Lemma: उपधा
POS: 3. Ā.
यदि
Lemma: यदि
POS: ind
स्यान्
Lemma: अस्
POS: 2. P. • Verb: स्यात्
मुक्ताफलं
Lemma: मुक्ताफल
POS: n
वा
Lemma: वा
POS: ind
स्फुटविद्रुमस्थम्
Lemma: स्फुट
POS: adj
स्फुटविद्रुमस्थम्
Lemma: विद्रुम
POS: mn
स्फुटविद्रुमस्थम्
Lemma: स्थ
POS: adj
ततो
Lemma: ततस्
POS: ind
ऽनुकुर्याद्
Lemma: अनुकृ
POS: 8. Ā. • Verb: अनुकुर्यात्
विशदस्य
Lemma: विशद
POS: adj
तस्यास्
Lemma: तद्
POS: pron
ताम्रौष्ठपर्यस्तरुचः
Lemma: ताम्र
POS: adj
ताम्रौष्ठपर्यस्तरुचः
Lemma: ओष्ठ
POS: m
ताम्रौष्ठपर्यस्तरुचः
Lemma: पर्यस्
POS: 4. Ā.
ताम्रौष्ठपर्यस्तरुचः
Lemma: रुच्
POS: f
स्मितस्य
Lemma: स्मित
POS: n
Canonical CTS URN Reference
Kumārasambhavam, KS 1.44. Poorvam Open Research Engine (PORE) Corpus.