Canonical Ref: KS 1.43
Metrical Form: उपजातिः
Sanskrit (Devanāgarī)
चन्द्रं गता पद्मगुणान्न भुङ्क्ते पद्माश्रिता चान्द्रमसीमभिख्याम् । उमामुखं तु प्रतिपद्य लोला द्विसंश्रयां प्रीतिमवाप लक्ष्मीः ॥
व्याख्या / Traditional Commentary & Notes
Classical Exegesis
सञ्जीविनीटीका (मल्लिनाथः):
चन्द्रमिति ॥ लोला चपला । परिभ्रमणशीलेत्यर्थः । लक्ष्मीः कान्त्यभिमानिनी देवता चन्द्रं गता प्रात्पा सती पद्मगुणान्सौगन्ध्यादीन्न भुङ्क्ते नानुभवति । पद्माश्रिता सती चन्द्रमस इमां चान्द्रमसीमभिख्यां शोभाम् । `अभिख्या नामशोभयोः` इत्यमरः (अ.को.3|3|164) । अमृतवदानन्दिनीं न भुङ्क्ते । उमामुखं प्रतिपद्य तु व्दे चन्द्रपद्मे संश्रयः कारणं यस्यास्तां द्विसंश्रयां प्रीतिमानन्दमवाप । तत्रोभयगुणसंभवादिति भावः । अत्रोपमानभूतचन्द्रपद्मापेक्षयोपमेयस्योमामुखस्याधिकगुणवत्त्वोक्त्या व्यतिरेकालंकारः । तदुक्तम्- `भेदप्राधान्येनोपमानादुपमेयस्याधिक्ये विपर्यये वा व्यतिरेकः` इति
अन्वयः:
लोला लक्ष्मीः चन्द्रं गता (सती) पद्मगुणान् न भुङ्त्ते, पद्माश्रिता (सती) चान्द्रमसीम् अभिख्यां न भुङ्क्ते, उमामुखं तु प्रतिपद्य द्विसंश्रयां प्रीतिम् अवाप ।
Linguistic & Morphemic Analysis (Padaccheda)
Grammatical Parsing
चन्द्रं
Lemma: चन्द्र
POS: m
गता
Lemma: गम्
POS: 6. Ā.
पद्मगुणान्
Lemma: पद्म
POS: mn
पद्मगुणान्
Lemma: गुण
POS: mn
न
Lemma: न
POS: ind
भुङ्क्ते
Lemma: भुज्
POS: 6. P. • Verb: भुङ्क्ते
पद्माश्रिता
Lemma: पद्म
POS: mn
पद्माश्रिता
Lemma: आश्रि
POS: 1. Ā.
चान्द्रमसीम्
Lemma: चान्द्रमस
POS: adj
अभिख्याम्
Lemma: अभिख्या
POS: f
उमामुखं
Lemma: उमा
POS: f
उमामुखं
Lemma: मुख
POS: n
तु
Lemma: तु
POS: ind
प्रतिपद्य
Lemma: प्रतिपद्
POS: 4. P.
लोला
Lemma: लोल
POS: adj
द्विसंश्रयां
Lemma: द्वि
POS: nr
द्विसंश्रयां
Lemma: संश्रय
POS: m
प्रीतिम्
Lemma: प्रीति
POS: f
अवाप
Lemma: अवाप्
POS: 5. Ā. • Verb: अवाप
लक्ष्मीः
Lemma: लक्ष्मी
POS: f
Canonical CTS URN Reference
Kumārasambhavam, KS 1.43. Poorvam Open Research Engine (PORE) Corpus.