Canonical Ref: KS 1.33
Metrical Form: उपजातिः
Sanskrit (Devanāgarī)
अभ्युन्नताङ्गुष्ठनखप्रभाभिर्निक्षेपणाद्रागमिवोद्गिरन्तौ । आजह्रतुस्तच्चरणौ पृथिव्यां स्थलारविन्दश्रियमव्यवस्थाम् ॥
व्याख्या / Traditional Commentary & Notes
Classical Exegesis
सञ्जीविनीटीका (मल्लिनाथः):
अभ्युन्नतेति ॥ अभ्युन्नतयोरङ्गुष्ठनखयोः प्रभाभिर्निमित्तेन निक्षेपणान्निर्भरन्यासाद्धेतोः रागमन्तर्गतं लौहित्यम् । `रागः क्लेशादिके रक्ते मात्सर्ये लोहितादिषु` इति शाश्वतः । उद्गिरन्तौ वमन्तौ । बहिर्निस्सारयन्ताविव स्थितावित्यर्थः । अत्रोद्गिरतेर्गौणार्थत्वान्न ग्राम्यतादोषः प्रत्युत गुण एव । यथाह दण्डी- `निष्ठ्यूतोद्गीर्णवान्तादि गौणवृत्तिव्यपाश्रयम् । अतिसुन्दरमन्यत्र ग्राम्यकक्षां विगाहते ॥` इति । तस्याश्चरणौ तच्चरणौ । पृथिव्यामव्यवस्थां व्यवस्थारहिताम् । संचारिणीमित्यर्थः । स्थला विन्दश्रियमाजह्रतुः । स्थलविशेषणान्नियतलौहित्यलाभः । अत्र सामुद्रिकाः - `यस्या रक्ततलौ पादावुन्नताग्रौ तलस्पृशौ । निमूढगुल्फौ निहतौ सा स्यान्नृपतिसंमता ॥` इति ।अत्रोपमानधर्मस्यारविन्दश्रियश्चरणयोरुपमेययोरसंभवादरविन्दश्रियमिव श्रियमिति प्रतिबिम्बीकरणाक्षेपान्निदर्शनालङ्कारः । सा च सम्बन्धेऽसम्बन्धलक्षणातिशयोक्त्यनुप्राणिताव्यवस्थामित्यनेन स्थलारविन्दस्य स्थैर्यसम्बन्धेऽप्यसम्बन्धाभिधानात्। निदर्शनालक्षणं तु- `असंभवद्धर्मयोगादुपमानोपमेययोः । प्रतिबिम्बक्रिया गम्या यत्र सा स्यान्निदर्शना ॥` इति
अन्वयः:
अभ्युन्नताङ्गुष्ठनखप्रभाभिः निक्षेपणात् रागम् उद्गिरन्तौ इव तच्चरणौ पृथिव्याम् अव्यवस्यां स्थलाऽरविन्दश्रियम् आजह्रतुः ।
Linguistic & Morphemic Analysis (Padaccheda)
Grammatical Parsing
अभ्युन्नताङ्गुष्ठनखप्रभाभिर्
Lemma: अभ्युन्नम्
POS: 1. Ā.
अभ्युन्नताङ्गुष्ठनखप्रभाभिर्
Lemma: अङ्गुष्ठ
POS: m
अभ्युन्नताङ्गुष्ठनखप्रभाभिर्
Lemma: नख
POS: mn
अभ्युन्नताङ्गुष्ठनखप्रभाभिर्
Lemma: प्रभा
POS: f
निक्षेपणाद्
Lemma: निक्षेपण
POS: n
रागम्
Lemma: राग
POS: m
इवोद्गिरन्तौ
Lemma: इव
POS: ind
इवोद्गिरन्तौ
Lemma: उद्गृ
POS: 9. P.
आजह्रतुस्
Lemma: आहृ
POS: 1. Ā. • Verb: आजह्रतुः
तच्चरणौ
Lemma: तद्
POS: pron
तच्चरणौ
Lemma: चरण
POS: mn
पृथिव्यां
Lemma: पृथिवी
POS: f
स्थलारविन्दश्रियम्
Lemma: स्थल
POS: n
स्थलारविन्दश्रियम्
Lemma: अरविन्द
POS: n
स्थलारविन्दश्रियम्
Lemma: श्री
POS: f
अव्यवस्थाम्
Lemma: अव्यवस्थ
POS: adj
Canonical CTS URN Reference
Kumārasambhavam, KS 1.33. Poorvam Open Research Engine (PORE) Corpus.