Special Call Prof. Jay L. Garfield Commemorative Volume · Submissions Open
Announcements Newsletters About Us Contact
Search
ST
Śatakatrayam • Chapter 01

Canto 1

नीतिशतकम्

Canto 1 of Śatakatrayam.

Total: 109 Verses • Citations: ST 1.1–109 • 1 Lexicon Terms • Page 3 of 4 (Verses 30 shown)
ST 1.61 आर्या
मृग-मीन-सज्जनानां तृण-जल-सन्तोष-विहित-वृत्तीनाम् । लुब्धक-धीवर-पिशुना निष्कारण-वैरिणो जगति ॥
ST 1.62 शार्दूलविक्रीडितम्
वाञ्छा सज्जन-सङ्गमे पर-गुणे प्रीतिर्गुरौ नम्रता विद्यायां व्यसनं स्व-योषिति रतिर्लोकापवादाद्भयम् । भक्तिः शूलिनि शक्तिरात्म-दमने संसर्ग-मुक्तिः खले येष्वेते निवसन्ति निर्मल-गुणास्तेभ्यो नरेभ्यो नमः ॥
ST 1.63 द्रुतविलम्बितम्
विपदि धैर्यमथाभ्युदये क्षमा सदसि वाक्य-पटुता युधि विक्रमः । यशसि चाभिरुचिर्व्यसनं श्रुतौ प्रकृति-सिद्धमिदं हि महात्मनाम् ॥
ST 1.64 शिखरिणी
प्रदानं प्रच्छन्नं गृहमुपगते सम्भ्रम-विधिः प्रियं कृत्वा मौनं सदसि कथनं चाप्युपकृतेः ।अनुत्सेको लक्ष्म्यामनभिभव-गन्धाः पर-कथाः सतां केनोद्दिष्टं विषममसिधारा-व्रतमिदम् ॥
ST 1.65 शिखरिणी
करे श्लाघ्यस्त्यागः शिरसि गुरु-पाद-प्रणयिता मुखे सत्या वाणी विजयि भुजयोर्वीर्यमतुलम् । हृदि स्वच्छा वृत्तिः श्रुतिमधिगतं च श्रवणयोर्विनाप्यैश्वर्येण प्रकृति-महतां मण्डनमिदम् ॥
ST 1.66 अनुष्टुप्
सम्पत्सु महतां चित्तं भवत्युत्पल-कोमलम् ।आपत्सु च महाशैलशिला- सङ्घात-कर्कशम् ॥
ST 1.67 शार्दूलविक्रीडितम्
सन्तप्तायसि संस्थितस्य पयसो नामापि न ज्ञायते मुक्ताकारतया तदेव नलिनी-पत्र-स्थितं राजते । स्वात्यां सागर-शुक्ति-मध्य-पतितं तन्-मौक्तिकं जायते प्रायेणाधम-मध्यमोत्तम-गुणः संसर्गतो जायते ॥
ST 1.68 वसन्ततिलका
प्रीणाति यः सुचरितैः पितरं स पुत्रो यद्भर्तुरेव हितमिच्छति तत्कलत्रम् । तन्मित्रमापदि सुखे च सम-क्रियं यदेतत्त्रयं जगति पुण्य-कृतो लभन्ते ॥
ST 1.69 शालिनी
एको देवः केशवो वा शिवो वा ह्येकं मित्रं भूपतिर्वा यतिर्वा ।एको वासः पत्तने वा वने वा ह्येका भार्या सुन्दरी वा दरी वा ॥
ST 1.70 स्रग्धरा
नम्रत्वेनोन्नमन्तः पर-गुण-कथनैः स्वान्गुणान्ख्यापयन्तः स्वार्थान्सम्पादयन्तो वितत-पृथुतरारम्भ-यत्नाः परार्थे । क्षान्त्यैवाक्षेप-रुक्षाक्षर-मुखर-मुखान्दुर्जनान्दूषयन्तः सन्तः साश्चर्य-चर्या जगति बहु-मताः कस्य नाभ्यर्चनीयाः ॥
ST 1.71 उपेन्द्रवज्रा
भवन्ति नम्रास्तरवः फलोद्गमैर्नवाम्बुभिर्दूरावलम्बिनो घनाः ।अनुद्धताः सत्-पुरुषाः समृद्धिभिः स्वभाव एष परोपकारिणाम् ॥
ST 1.72 उपजातिः
श्रोत्रं श्रुतेनैव न कुण्डलेन दानेन पाणिर्न तु कङ्कणेन । विभाति कायः करुण-पराणां परोपकारैर्न तु चन्दनेन ॥
ST 1.73 वसन्ततिलका
पापान्निवारयति योजयते हिताय गुह्यं निगूहति गुणान्प्रकटीकरोति ।आपद्-गतं च न जहाति ददाति काले सन्-मित्र-लक्षणमिदं प्रवदन्ति सन्तः ॥
ST 1.74 वसन्ततिलका
पद्माकरं दिनकरो विकचीकरोति चम्द्र्प्वोलासयति कैरव-चक्रवालम् । नाभ्यर्थितो जलधरोऽपि जलं ददाति सन्तः स्वयं परहिते विहिताभियोगाः ॥
ST 1.75 शार्दूलविक्रीडितम्
एके सत्-पुरुषाः परार्थ-घटकाः स्वार्थं परित्यजन्ति ये सामान्यास्तु परार्थमुद्यम-भृतः स्वार्थाविरोधेन ये । तेऽमी मानुष-राक्षसाः परहितं स्वार्थाय निघ्नन्ति ये ये तु घ्नन्ति निरर्थकं परहितं ते के न जानीमहे ॥
ST 1.76 शार्दूलविक्रीडितम्
क्षीरेणात्मगतोदकाय हि गुणा दत्ता पुरा तेऽखिला क्षीरोत्तापमवेक्ष्य तेन पयसा स्वात्मा कृशानौ हुतः । गन्तुं पावकमुन्मनस्तदभवद्दृष्ट्वा तु मित्रापदं युक्तं तेन जलेन शाम्यति सतां मैत्री पुनस्त्वीदृशी ॥
ST 1.77 पृथ्वी
इतः स्वपिति केशवः कुलमितस्तदीय-द्विषामितश्च शरणार्थिनां शिखरिणां गणाः शेरते ।इतोऽपि बडवानलः सह समस्त-संवर्तकैऋ अहो विततमूर्जितं भर-सहं सिन्धोर्वपुः ॥
ST 1.78 शार्दूलविक्रीडितम्
तृष्णां छिन्धि भज क्षमां जहि मदं पापे रतिं मा कृथाः सत्यं ब्रूह्यनुयाहि साधु-पदवीं सेवस्व विद्वज्-जनम् । मान्यान्मानय विद्विषोऽप्यनुनय प्रख्यापय प्रश्रयं कीर्तिं पालय दुःखिते कुरु दयामेतत्सतां चेष्टितम् ॥
ST 1.79 मालिनी
मनसि वचसि काये पुण्य-पीयूष-पूर्णास्त्रिभुवनमुपकार-श्रेणिभिः प्रीणयन्तः । पर-गुण-परमाणून्पर्वतीकृत्य नित्यं निज-हृदि विकसन्तः सन्त सन्तः कियन्तः ॥
ST 1.80 वसन्ततिलका
किं तेन हेम-गिरिणा रजताद्रिणा वा यत्राश्रिताश्च तरवस्तरवस्त एव । मन्यामहे मलयमेव यद्-आश्रयेण कङ्कोल-निम्ब-कटुजा अपि चन्दनाः स्युः ॥
ST 1.81 उपजातिः
रत्नैर्महार्हैस्तुतुषुर्न देवा न भेजिरे भीम-विषेण भीतिम् । सुधां विना न परयुर्विरामं न निश्चितार्थाद्विरमन्ति धीराः ॥
ST 1.82 शिखरिणी
क्वचित्पृथ्वीशय्यः क्वचिदपि च परङ्क-शयनः क्वचिच्छाकाहारः क्वचिदपि च शाल्योदन-रुचिः । क्वचित्कन्थाधारी क्वचिदपि च दिव्याम्बरधरो मनस्वी कार्यार्थी न गणयति दुःखं न च सुखम् ॥
ST 1.83 शार्दूलविक्रीडितम्
ऐश्वर्यस्य विभूषणं सुजनता शौर्यस्य वाक्-संयमो ज्ञानस्योपशमः श्रुतस्य विनयो वित्तस्य पात्रे व्ययः ।अक्रोधस्तपसः क्षमा प्रभवितुर्धर्मस्य निर्वाजता सर्वेषामपि सर्व-कारणमिदं शीलं परं भूषणम् ॥
ST 1.84 वसन्ततिलका
निन्दन्तु नीति-निपुणा यदि वा स्तुवन्तु लक्ष्मीः समाविशतु गच्छतु वा यथेष्ठम् ।अद्यैव वा मरणमस्तु युगान्तरे वा न्याय्यात्पथः प्रविचलन्ति पदं न धीराः ॥
ST 1.85 शार्दूलविक्रीडितम्
भग्नाशस्य करण्ड-पिण्डित-तनोर्म्लानेन्द्रियस्य क्षुधा कृत्वाखुर्विवरं स्वयं निपतितो नक्तं मुखे भोगिनः । तृप्तस्तत्-पिशितेन सत्वरमसौ तेनैव यातः यथा लोकाः पश्यत दैवमेव हि नृणां वृद्धौ क्षये कारणम् ॥
ST 1.86 अनुष्टुप्
आलस्यं हि मनुष्याणां शरीरस्थो महान्रिपुः । नास्त्युद्यम-समो बन्धुः कुर्वाणो नावसीदति ॥
छिन्नोऽपि रोहति तर्क्षीणोऽप्युपचीयते पुनश्चन्द्रः ।इति विमृशन्तः सन्तः सन्तप्यन्ते न दुःखेषु ॥
ST 1.88 शार्दूलविक्रीडितम्
नेता यस्य बृहस्पतिः प्रहरणं वज्रं सुराः सैनिकाः स्वर्गो दुर्गमनुग्रहः किल हरेरैरावतो वारणः ।इत्यैश्वर्य-बलान्वितोऽपि बलभिद्भग्नः परैः सङ्गरे तद्व्यक्तं ननु दैवमेव शरणं धिग्धिग्वृथा पौरुषम् ॥
ST 1.89 अनुष्टुप्
कर्मायत्तं फलं पुंसां बुद्धिः कर्मानुसारिणी । तथापि सुधिया भाव्यं सुविचार्यैव कुर्वता ॥
ST 1.90 शार्दूलविक्रीडितम्
खल्वातो दिवसेश्वरस्य किरणैः सन्ताडितो मस्तके वाञ्छन्देशमनातपं विधि-वशात्तालस्य मूलं गतः । तत्राप्यस्य महाफलेन पतता भग्नं सशब्दं शिरः प्रायो गच्छति यत्र भाग्य-रहितस्तत्रैव यान्त्यापदः ॥
Full Table of Contents Next (Ch. 2) →