अथ भारतीये नाट्यशास्त्रे द्वितीयोऽध्यायः
atha bhāratīye nāṭyaśāstre dvitīyo'dhyāyaḥ
भरतस्य वचः श्रुत्वा पप्रच्छुर्मुनयस्ततः । भगवन्श्रोतुमिच्छामो यजनं रङ्गसंश्रयम् ॥
bharatasya vacaḥ śrutvā papracchurmunayastataḥ । bhagavanśrotumicchāmo yajanaṃ raṅgasaṃśrayam ॥
अथ वा या क्रियास्तत्र लक्षणं यच्च पूजनम् । भविष्यद्भिर्नरैः कार्यं कथं तन्नाट्यवेश्मनि ॥
atha vā yā kriyāstatra lakṣaṇaṃ yacca pūjanam । bhaviṣyadbhirnaraiḥ kāryaṃ kathaṃ tannāṭyaveśmani ॥
इहादिर्नाट्ययोगस्य नाट्यमण्डप एव हि । तस्मात्तस्यैव तावत्त्वं लक्षणं वक्तुमर्हसि ॥
ihādirnāṭyayogasya nāṭyamaṇḍapa eva hi । tasmāttasyaiva tāvattvaṃ lakṣaṇaṃ vaktumarhasi ॥
तेषां तु वचनं श्रुत्वा मुनीनां भरतोऽब्रवीत् । लक्षणं पूजनं चैव श्रूयतां नाट्यवेश्मनः ॥
teṣāṃ tu vacanaṃ śrutvā munīnāṃ bharato'bravīt । lakṣaṇaṃ pūjanaṃ caiva śrūyatāṃ nāṭyaveśmanaḥ ॥
दिव्यानां मानसी सृष्टिर्गृहेषूपवनेषु च । (यथा भावाभिनिर्वर्त्याः सर्वे भावास्तु मानुषाः) । नराणां यत्नतः कार्या लक्षणाभिहिता क्रिया ॥
divyānāṃ mānasī sṛṣṭirgṛheṣūpavaneṣu ca । (yathā bhāvābhinirvartyāḥ sarve bhāvāstu mānuṣāḥ) । narāṇāṃ yatnataḥ kāryā lakṣaṇābhihitā kriyā ॥
श्रूयतां तद्यथा यत्र कर्तव्यो नाट्यमण्डपः । तस्य वास्तु च पूजा च यथा योज्या प्रयत्नतः ॥
śrūyatāṃ tadyathā yatra kartavyo nāṭyamaṇḍapaḥ । tasya vāstu ca pūjā ca yathā yojyā prayatnataḥ ॥
इह प्रेक्ष्यागृहं दृष्ट्वा धीमता विश्वकर्मणा । त्रिविधः सन्निवेशश्च शास्त्रतः परिकल्पितः ॥
iha prekṣyāgṛhaṃ dṛṣṭvā dhīmatā viśvakarmaṇā । trividhaḥ sanniveśaśca śāstrataḥ parikalpitaḥ ॥
विकृष्टश्चतुरश्रश्च त्र्यश्रश्चैव तु मण्डपः । तेषां त्रीणि प्रमाणानि ज्येष्ठं मध्यं तथाऽवरम् ॥
vikṛṣṭaścaturaśraśca tryaśraścaiva tu maṇḍapaḥ । teṣāṃ trīṇi pramāṇāni jyeṣṭhaṃ madhyaṃ tathā'varam ॥
प्रमाणमेषां निर्दिष्टं हस्तदण्डसमाश्रयम् । शतं चाष्टौ चतुःषष्टिर्हस्ता द्वात्रिंशदेव च ॥
pramāṇameṣāṃ nirdiṣṭaṃ hastadaṇḍasamāśrayam । śataṃ cāṣṭau catuḥṣaṣṭirhastā dvātriṃśadeva ca ॥
अष्टाधिकं शतं ज्येष्ठं चतुःषष्टिस्तु मध्यमम् । कनीयस्तु तथा वेश्म हस्ता द्वात्रिंशदिष्यते ॥
aṣṭādhikaṃ śataṃ jyeṣṭhaṃ catuḥṣaṣṭistu madhyamam । kanīyastu tathā veśma hastā dvātriṃśadiṣyate ॥
देवानां तु भवेज्ज्येष्ठं नृपाणां मध्यमं भवेत् । शेषाणां प्रकृतीनां तु कनीयः संविधीयते ॥
devānāṃ tu bhavejjyeṣṭhaṃ nṛpāṇāṃ madhyamaṃ bhavet । śeṣāṇāṃ prakṛtīnāṃ tu kanīyaḥ saṃvidhīyate ॥
प्रेक्षागृहाणां सर्वेषां प्रशस्तं मध्यमं स्मृतम् । तत्र पाठ्यं च गेयं च सुखश्राव्यतरं भवेत् ॥
prekṣāgṛhāṇāṃ sarveṣāṃ praśastaṃ madhyamaṃ smṛtam । tatra pāṭhyaṃ ca geyaṃ ca sukhaśrāvyataraṃ bhavet ॥
प्रेक्षागृहाणां सर्वेषां त्रिप्रकारो विधिः स्मृतः । विकृष्टश्चतुरस्रश्च त्र्यस्रश्चैव प्रयोक्तृभिः ॥
prekṣāgṛhāṇāṃ sarveṣāṃ triprakāro vidhiḥ smṛtaḥ । vikṛṣṭaścaturasraśca tryasraścaiva prayoktṛbhiḥ ॥
कनीयस्तु स्मृतं त्र्यस्रं चतुरस्रं तु मध्यमम् । ज्येष्ठं विकृष्टं विज्ञेयं नाट्यवेदप्रयोक्तृभिः ॥
kanīyastu smṛtaṃ tryasraṃ caturasraṃ tu madhyamam । jyeṣṭhaṃ vikṛṣṭaṃ vijñeyaṃ nāṭyavedaprayoktṛbhiḥ ॥
प्रमाणं यच्च निर्दिष्टं लक्षणं विश्वकर्मणा । प्रेक्षागृहाणां सर्वेषां तच्चैव हि निबोधत ॥
pramāṇaṃ yacca nirdiṣṭaṃ lakṣaṇaṃ viśvakarmaṇā । prekṣāgṛhāṇāṃ sarveṣāṃ taccaiva hi nibodhata ॥
अणू रजश्च वालश्च लिक्षा यूका यवस्तथा ।अङ्गुलं च तथा हस्तो दण्डश्चैव प्रकीर्तितः ॥
aṇū rajaśca vālaśca likṣā yūkā yavastathā ।aṅgulaṃ ca tathā hasto daṇḍaścaiva prakīrtitaḥ ॥
अणवोऽष्टौ रजः प्रोक्तं तान्यष्टौ वाल उच्यते । वालास्त्वष्टौ भवेल्लिक्षा यूका लिक्षाष्टकं भवेत् ॥
aṇavo'ṣṭau rajaḥ proktaṃ tānyaṣṭau vāla ucyate । vālāstvaṣṭau bhavellikṣā yūkā likṣāṣṭakaṃ bhavet ॥
यूकास्त्वष्टौ यवो ज्ञेयो यवास्त्वष्टौ तथाङ्गुलम् ।अङ्गुलानि तथा हस्तश्चतुर्विंशतिरुच्यते ॥
yūkāstvaṣṭau yavo jñeyo yavāstvaṣṭau tathāṅgulam ।aṅgulāni tathā hastaścaturviṃśatirucyate ॥
चतुर्हस्तो भवेद्दण्डो निर्दिष्टस्तु प्रमाणतः ।अनेनैव प्रमाणेन वक्ष्याम्येषां विनिर्णयम् ॥
caturhasto bhaveddaṇḍo nirdiṣṭastu pramāṇataḥ ।anenaiva pramāṇena vakṣyāmyeṣāṃ vinirṇayam ॥
चतुःषष्टिकरान्कुर्याद्दीर्घत्वेन तु मण्डपम् । द्वात्रिंशतं च विस्तारन्मर्त्यानां यो भवेदिह ॥
catuḥṣaṣṭikarānkuryāddīrghatvena tu maṇḍapam । dvātriṃśataṃ ca vistāranmartyānāṃ yo bhavediha ॥
अत ऊर्ध्वं न कर्तव्यः कर्तृभिर्नाट्यमण्डपः । यस्मादव्यक्तभावं हि तत्र नाट्यं व्रजेदिति ॥
ata ūrdhvaṃ na kartavyaḥ kartṛbhirnāṭyamaṇḍapaḥ । yasmādavyaktabhāvaṃ hi tatra nāṭyaṃ vrajediti ॥
मण्डपे विप्रकृष्टे तु पाठ्यमुच्चारितस्वरम् ।अनिस्सरणधर्मत्वाद्विस्वरत्वं भृशं व्रजेत् ॥
maṇḍape viprakṛṣṭe tu pāṭhyamuccāritasvaram ।anissaraṇadharmatvādvisvaratvaṃ bhṛśaṃ vrajet ॥
यश्चाप्यास्यगतो भावो नानादृष्टिसमन्वितः स वेश्मनः प्रकृष्टत्वाद्व्रजेदव्यक्ततां पराम् ॥
yaścāpyāsyagato bhāvo nānādṛṣṭisamanvitaḥ sa veśmanaḥ prakṛṣṭatvādvrajedavyaktatāṃ parām ॥
प्रेक्षागृहाणां सर्वेषां तस्मान्मध्यममिष्यते । यावत्पाठ्यं च गेयं च तत्र श्रव्यतरं भवेत् ॥
prekṣāgṛhāṇāṃ sarveṣāṃ tasmānmadhyamamiṣyate । yāvatpāṭhyaṃ ca geyaṃ ca tatra śravyataraṃ bhavet ॥
प्रेक्षागृहाणां सर्वेषां त्रिप्रकारो विधिः स्मृतः । विकृष्टश्चतुरस्रश्च त्र्यस्रश्चैव प्रयोक्तृभिः ॥
prekṣāgṛhāṇāṃ sarveṣāṃ triprakāro vidhiḥ smṛtaḥ । vikṛṣṭaścaturasraśca tryasraścaiva prayoktṛbhiḥ ॥
कनीयस्तु स्मृतं त्र्यस्रं चतुरस्रं तु मध्यमम् । ज्येष्ठं विकृष्टं विज्ञेयं नाट्यवेदप्रयोक्तृभिः ॥
kanīyastu smṛtaṃ tryasraṃ caturasraṃ tu madhyamam । jyeṣṭhaṃ vikṛṣṭaṃ vijñeyaṃ nāṭyavedaprayoktṛbhiḥ ॥
देवानां मानसी सृष्टिर्गृहेषूपवनेषु च । यत्नभावाभिनिष्पन्नाः सर्वे भावा हि मानुषा ॥
devānāṃ mānasī sṛṣṭirgṛheṣūpavaneṣu ca । yatnabhāvābhiniṣpannāḥ sarve bhāvā hi mānuṣā ॥
तस्माद्देवकृतैर्भावैर्न विस्पर्धेत मानुषः । मानुषस्य तु गेहस्य सम्प्रवक्ष्यामि लक्षणम् ॥
tasmāddevakṛtairbhāvairna vispardheta mānuṣaḥ । mānuṣasya tu gehasya sampravakṣyāmi lakṣaṇam ॥
भूमेर्विभागं पूर्वं तु परीक्षेत प्रयोजक । ततो वास्तु प्रमाणेन प्रारभेत शुभेच्छया ॥
bhūmervibhāgaṃ pūrvaṃ tu parīkṣeta prayojaka । tato vāstu pramāṇena prārabheta śubhecchayā ॥