Canonical Ref: MD 85
Metrical Form: मन्दाक्रान्ता
Sanskrit (Devanāgarī)
आद्ये बद्धा विरहदिवसे या शिखा दाम हित्वा शापस्यान्ते विगलितशुचा या मयोन्मोचनीया । स्पर्शक्लिष्टामयमितनखेनासकृत्सारयन्तीं गण्डाभोगात्कठिनविषमादेकवेणीं करेण ॥
व्याख्या / Traditional Commentary & Notes
Classical Exegesis
वल्लभदेवः:
तां सखीमुन्निद्रा सतीं त्वमत: कारणान्निशीथेऽर्धरात्रे मत्संदेशैः सुखयितुं पश्येर्न तु दिवसे । कुत इत्याह । सव्यापारत्वादहनि तां विरहो न तथा दुःखयेद्यथा रात्रौ शङ्के संभावये । यतो निर्विनोदां चित्रव्यापारादिवर्जिताम् । अत एव गुरुतरशुचमतिदुःखिताम् । कोदृशीं ताम् । एवंविधामेकां वेणीं कठोरपरुषात्कपोलफलकादघटितकरजेन पाणिना मारयन्तीमालोकार्थमपास्यन्तीम् । कीदृशीं वेणीम् । याद्ये प्रथमे विरहदिवसे वियोगदिने चूडाशेखरमपास्य तया वेष्टिता । या च नष्टशोकेन मया मोचमीया । एवं ह्येष विरहाचारः । स्नेहाभावाच्च स्पर्शे क्लिष्टां परुषाम् । त्वं कीदृशः । अवनी भुवि न तु खट्टायां यच्छयनं तल्पे तस्यासन्ने निकटे वातायने गवाक्षे तिष्ठति यः स तथोक्तः ॥
Linguistic & Morphemic Analysis (Padaccheda)
Grammatical Parsing
आद्ये
Lemma: आद्य
POS: adj
बद्धा
Lemma: बन्ध्
POS: 4. P.
विरहदिवसे
Lemma: विरह
POS: m
विरहदिवसे
Lemma: दिवस
POS: mn
या
Lemma: यद्
POS: pron
शिखा
Lemma: शिखा
POS: f
दाम
Lemma: दामन्
POS: mn
हित्वा
Lemma: हा
POS: 1. P.
शापस्यान्ते
Lemma: शाप
POS: m
शापस्यान्ते
Lemma: अन्त
POS: m
विगलितशुचा
Lemma: विगल्
POS: 1. P.
विगलितशुचा
Lemma: शुच्
POS: f
तां
Lemma: तद्
POS: pron
मयोद्वेष्टनीयाम्
Lemma: मद्
POS: pron
मयोद्वेष्टनीयाम्
Lemma: उद्वेष्ट्
POS: 1. P.
स्पर्शक्लिष्टाम्
Lemma: स्पर्श
POS: m
स्पर्शक्लिष्टाम्
Lemma: क्लिश्
POS: 9. Ā.
अयमितनखेनासकृत्सारयन्तीं
Lemma: अयमित
POS: adj
अयमितनखेनासकृत्सारयन्तीं
Lemma: नख
POS: mn
अयमितनखेनासकृत्सारयन्तीं
Lemma: असकृत्
POS: ind
अयमितनखेनासकृत्सारयन्तीं
Lemma: सारय्
POS: 10. Ā.
गण्डाभोगात्
Lemma: गण्ड
POS: mn
गण्डाभोगात्
Lemma: आभोग
POS: m
कठिनविषमाम्
Lemma: कठिन
POS: adj
कठिनविषमाम्
Lemma: विषम
POS: adj
एकवेणीं
Lemma: एक
POS: pron
एकवेणीं
Lemma: वेणी
POS: f
करेण
Lemma: कर
POS: m
Canonical CTS URN Reference
Meghadūtam, MD 85. Poorvam Open Research Engine (PORE) Corpus.