Canonical Ref: MD 86
Metrical Form: मन्दाक्रान्ता
Sanskrit (Devanāgarī)
सव्यापारामहनि न तथा खेदयेद्विप्रयोगः शङ्के रात्रौ गुरुतरशुचं निर्विनोदां सखीं ते । मत्संदेशैः सुखयितुमतः पश्य साध्वीं निशीथे तामुन्निद्रामवनिशयनासन्नवातायनस्थः ॥
व्याख्या / Traditional Commentary & Notes
Classical Exegesis
वल्लभदेवः:
तां सखीमुन्निद्रा सतीं त्वमत: कारणान्निशीथेऽर्धरात्रे मत्संदेशैः सुखयितुं पश्येर्न तु दिवसे । कुत इत्याह । सव्यापारत्वादहनि तां विरहो न तथा दुःखयेद्यथा रात्रौ शङ्के संभावये । यतो निर्विनोदां चित्रव्यापारादिवर्जिताम् । अत एव गुरुतरशुचमतिदुःखिताम् । कोदृशीं ताम् । एवंविधामेकां वेणीं कठोरपरुषात्कपोलफलकादघटितकरजेन पाणिना मारयन्तीमालोकार्थमपास्यन्तीम् । कीदृशीं वेणीम् । याद्ये प्रथमे विरहदिवसे वियोगदिने चूडाशेखरमपास्य तया वेष्टिता । या च नष्टशोकेन मया मोचमीया । एवं ह्येष विरहाचारः । स्नेहाभावाच्च स्पर्शे क्लिष्टां परुषाम् । त्वं कीदृशः । अवनी भुवि न तु खट्टायां यच्छयनं तल्पे तस्यासन्ने निकटे वातायने गवाक्षे तिष्ठति यः स तथोक्तः ॥
Linguistic & Morphemic Analysis (Padaccheda)
Grammatical Parsing
सव्यापाराम्
Lemma: स
POS: ind
सव्यापाराम्
Lemma: व्यापार
POS: m
अहनि
Lemma: अहर्
POS: n
न
Lemma: न
POS: ind
तथा
Lemma: तथा
POS: ind
पीडयेद्
Lemma: पीडय्
POS: 10. Ā. • Verb: पीडयेत्
विप्रयोगः
Lemma: विप्रयोग
POS: m
शङ्के
Lemma: शङ्क्
POS: 1. P. • Verb: शङ्के
रात्रौ
Lemma: रात्रि
POS: f
गुरुतरशुचं
Lemma: गुरुतर
POS: adj
गुरुतरशुचं
Lemma: शुच्
POS: f
निर्विनोदां
Lemma: निर्विनोद
POS: adj
सखीं
Lemma: सखी
POS: f
ते
Lemma: त्वद्
POS: pron
मत्संदेशैः
Lemma: मद्
POS: pron
मत्संदेशैः
Lemma: संदेश
POS: m
सुखयितुम्
Lemma: सुखय्
POS: Denom. P.
अलं
Lemma: अलम्
POS: ind
पश्य
Lemma: पश्
POS: 4. Ā. • Verb: पश्य
साध्वीं
Lemma: साधु
POS: adj
निशीथे
Lemma: निशीथ
POS: mn
ताम्
Lemma: तद्
POS: pron
उन्निद्राम्
Lemma: उन्निद्र
POS: adj
अवनिशयनां
Lemma: अवनि
POS: f
अवनिशयनां
Lemma: शयन
POS: n
सौधवातायनस्थः
Lemma: सौध
POS: mn
सौधवातायनस्थः
Lemma: वातायन
POS: n
सौधवातायनस्थः
Lemma: स्थ
POS: adj
Canonical CTS URN Reference
Meghadūtam, MD 86. Poorvam Open Research Engine (PORE) Corpus.