Udyogaparva Adhyāya 59
उद्योगपर्व • अध्यायः 59
Udyogaparva Adhyāya 59 of the classical Mahābhārata with 24 verses.
Total: 24 Verses
•
Citations: MBh 5.59.1–24
•
250 Lexicon Terms
संजयस्य वचः श्रुत्वा प्रज्ञाचक्षुर्नरेश्वरः । ततः संख्यातुमारेभे तद्वचो गुणदोषतः ॥
English Translation
Vaishampayana said Hearing the words of Sanjaya, then that lord of men having eyes of wisdom then commenced to count the merits and defects of that speech.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
संजयस्य
संजय [m]
वचः
वचस् [n]
श्रुत्वा
श्रु [4. P.]
प्रज्ञाचक्षुर्
प्रज्ञाचक्षुस् [m]
नरेश्वरः
नरेश्वर [m]
ततः
ततस् [ind]
संख्यातुम्
संख्या [2. P.]
आरेभे
आरभ् [1. P.]
तद्
तद् [pron]
वचो
वचस् [n]
गुणदोषतः
गुण [mn]
गुणदोषतः
दोष [mn]
प्रसंख्याय च सौक्ष्म्येण गुणदोषान्विचक्षणः । यथावन्मतितत्त्वेन जयकामः सुतान्प्रति ॥
English Translation
Having skillfully counted the merits and defeats as far as in his power that wise and intelligent king of men, desirous of victory for his sons and having ascertained the strength and weakness of both parties by suitable means, commanded counting the army of each.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
प्रसंख्याय
प्रसंख्या [2. P.]
च
च [ind]
सौक्ष्म्येण
सौक्ष्म्य [n]
गुणदोषान्
गुण [mn]
गुणदोषान्
दोष [mn]
विचक्षणः
विचक्षण [adj]
यथावन्मतितत्त्वेन
यथावत् [ind]
यथावन्मतितत्त्वेन
मति [f]
यथावन्मतितत्त्वेन
तत्त्व [n]
जयकामः
जय [m]
जयकामः
काम [m]
सुतान्
सुत [m]
प्रति
प्रति [ind]
बलाबले विनिश्चित्य याथातथ्येन बुद्धिमान् । शक्तिं संख्यातुमारेभे तदा वै मनुजाधिपः ॥
English Translation
Having skillfully counted the merits and defeats as far as in his power that wise and intelligent king of men, desirous of victory for his sons and having ascertained the strength and weakness of both parties by suitable means, commanded counting the army of each.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
बलाबले
बलाबल [n]
विनिश्चित्य
विनिश्चि [3. P.]
याथातथ्येन
याथातथ्य [n]
बुद्धिमान्
बुद्धिमत् [adj]
ततः
ततस् [ind]
संख्यातुम्
संख्या [2. P.]
आरेभे
आरभ् [1. P.]
तद्
तद् [pron]
वचो
वचस् [n]
गुणदोषतः
गुण [mn]
गुणदोषतः
दोष [mn]
देवमानुषयोः शक्त्या तेजसा चैव पाण्डवान् । कुरूञ्शक्त्याल्पतरया दुर्योधनमथाब्रवीत् ॥
English Translation
And having concluded that the Pandavas had strength and prowess, both human and divine on, their side and that the Kurus were weaker in strength, he said to Duryodhana!
Morphemic Decomposition & Padaccheda
देवमानुषयोः
देव [m]
देवमानुषयोः
मानुष [m]
शक्त्या
शक्ति [f]
तेजसा
तेजस् [n]
चैव
च [ind]
चैव
एव [ind]
पाण्डवान्
पाण्डव [m]
कुरूञ्
कुरु [m]
शक्त्याल्पतरया
शक्ति [f]
शक्त्याल्पतरया
अल्पतर [adj]
दुर्योधनम्
दुर्योधन [m]
अथाब्रवीत्
अथ [ind]
अथाब्रवीत्
ब्रू [2. Ā.]
दुर्योधनेयं चिन्ता मे शश्वन्नाप्युपशाम्यति । सत्यं ह्येतदहं मन्ये प्रत्यक्षं नानुमानतः ॥
English Translation
O Duryodhana, this thought never leaves my mind; it is very true that I see with my own eyes and do not infer it from my imagination.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
दुर्योधनेयं
दुर्योधन [m]
दुर्योधनेयं
इदम् [pron]
चिन्ता
चिन्ता [f]
मे
मद् [pron]
शश्वन्नाप्युपशाम्यति
शश्वत् [ind]
शश्वन्नाप्युपशाम्यति
न [ind]
शश्वन्नाप्युपशाम्यति
अपि [ind]
शश्वन्नाप्युपशाम्यति
उपशम् [4. Ā.]
सत्यं
सत्य [n]
ह्येतद्
हि [ind]
ह्येतद्
एतद् [pron]
अहं
मद् [pron]
मन्ये
मन् [8. P.]
प्रत्यक्षं
प्रत्यक्ष [adj]
नानुमानतः
न [ind]
नानुमानतः
अनुमान [n]
आत्मजेषु परं स्नेहं सर्वभूतानि कुर्वते । प्रियाणि चैषां कुर्वन्ति यथाशक्ति हितानि च ॥
English Translation
All creatures have excessive affection for their offsprings; and they also do what is agreeable to the latter to the best of their power and also what leads to their good.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
आत्मजेषु
आत्मज [m]
परं
पर [pron]
स्नेहं
स्नेह [mn]
सर्वभूतानि
सर्व [pron]
सर्वभूतानि
भूत [mn]
कुर्वते
कृ [2. Ā.]
प्रियाणि
प्रिय [adj]
चैषां
च [ind]
चैषां
इदम् [pron]
कुर्वन्ति
कृ [2. Ā.]
यथाशक्ति
यथाशक्ति [ind]
हितानि
हित [adj]
च
च [ind]
एवमेवोपकर्तॄणां प्रायशो लक्षयामहे । इच्छन्ति बहुलं सन्तः प्रतिकर्तुं महत्प्रियम् ॥
English Translation
The same is also seen in benefactors generally. Good men always have a great inclination to repay the great good done them and to do what is highly agreeable to their benefactors.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एवम्
एवम् [ind]
एवोपकर्तॄणां
एव [ind]
एवोपकर्तॄणां
उपकर्तृ [adj]
प्रायशो
प्रायशस् [ind]
लक्षयामहे
लक्षय् [10. Ā.]
इच्छन्ति
इष् [1. P.]
बहुलं
बहुल [adj]
सन्तः
सत् [adj]
प्रतिकर्तुं
प्रतिकृ [8. Ā.]
महत्
महत् [adj]
प्रियम्
प्रिय [adj]
अग्निः साचिव्यकर्ता स्यात्खाण्डवे तत्कृतं स्मरन् । अर्जुनस्यातिभीमेऽस्मिन्कुरुपाण्डुसमागमे ॥
English Translation
Agni, recollecting the doings of Arjuna at Khandava, will help him and Bhima in this vas.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अग्निः
अग्नि [m]
साचिव्यकर्ता
साचिव्य [n]
साचिव्यकर्ता
कर्तृ [adj]
स्यात्
अस् [2. P.]
खाण्डवे
खाण्डव [mn]
तत्
तद् [pron]
कृतं
कृ [2. Ā.]
स्मरन्
स्मृ [1. Ā.]
अर्जुनस्यातिभीमे
अर्जुन [m]
अर्जुनस्यातिभीमे
अति [ind]
अर्जुनस्यातिभीमे
भीम [adj]
ऽस्मिन्
इदम् [pron]
कुरुपाण्डुसमागमे
कुरु [m]
कुरुपाण्डुसमागमे
पाण्डु [m]
कुरुपाण्डुसमागमे
समागम [m]
जातगृध्याभिपन्नाश्च पाण्डवानामनेकशः । धर्मादयो भविष्यन्ति समाहूता दिवौकसः ॥
English Translation
Out of affection for those born of them Dharma and many other dwellers of the heaven will, when invoked, come on the side of the Pandavas.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
जातगृध्याभिपन्नाश्च
जन् [4. P.]
जातगृध्याभिपन्नाश्च
गृध्या [f]
जातगृध्याभिपन्नाश्च
अभिपद् [4. P.]
जातगृध्याभिपन्नाश्च
च [ind]
पाण्डवानाम्
पाण्डव [m]
अनेकशः
अनेकशस् [ind]
धर्मादयो
धर्म [mn]
धर्मादयो
आदि [m]
भविष्यन्ति
भू [1. Ā.]
समाहूता
समाह्वा [4. Ā.]
दिवौकसः
दिवौकस् [m]
भीष्मद्रोणकृपादीनां भयादशनिसंमितम् । रिरक्षिषन्तः संरम्भं गमिष्यन्तीति मे मतिः ॥
English Translation
Desirous of protecting them from the fear of Bhishma, Drona, Kripa and others they will be filled with wrath equal to the thunderbolt (in its effects).
Morphemic Decomposition & Padaccheda
भीष्मद्रोणकृपाणां
भीष्म [m]
भीष्मद्रोणकृपाणां
द्रोण [m]
भीष्मद्रोणकृपाणां
कृप [mf]
च
च [ind]
भेदं
भेद [m]
संजनयिष्यति
संजनय् [10. Ā.]
रिरक्षिषन्तः
रिरक्ष् [Desid. P.]
संरम्भं
संरम्भ [m]
गमिष्यन्तीति
गम् [6. Ā.]
गमिष्यन्तीति
इति [ind]
मे
मद् [pron]
मतिः
मति [f]
ते देवसहिताः पार्था न शक्याः प्रतिवीक्षितुम् । मानुषेण नरव्याघ्रा वीर्यवन्तोऽस्त्रपारगाः ॥
English Translation
The sons of Pritha, those heroic tigers among men, capable of using the weapons, united with the gods, will be incapable of being even gazed at by a human being.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ते
तद् [pron]
देवसहिताः
देव [m]
देवसहिताः
सहित [adj]
पार्था
पार्थ [m]
न
न [ind]
शक्याः
शक्य [adj]
प्रतिवीक्षितुम्
प्रतिवीक्ष् [1. Ā.]
मानुषेण
मानुष [m]
नरव्याघ्रा
नर [m]
नरव्याघ्रा
व्याघ्र [m]
वीर्यवन्तो
वीर्यवत् [adj]
ऽस्त्रपारगाः
अस्त्र [mn]
ऽस्त्रपारगाः
पारग [adj]
दुरासदं यस्य दिव्यं गाण्डीवं धनुरुत्तमम् । वारुणौ चाक्षयौ दिव्यौ शरपूर्णौ महेषुधी ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
दुरासदं
दुरासद [adj]
यस्य
यद् [pron]
दिव्यं
दिव्य [adj]
गाण्डीवं
गाण्डीव [mn]
धनुर्
धनुस् [n]
उत्तमम्
उत्तम [adj]
वारुणौ
वारुण [adj]
चाक्षयौ
च [ind]
चाक्षयौ
अक्षय [adj]
दिव्यौ
दिव्य [adj]
शरपूर्णौ
शर [m]
शरपूर्णौ
पृ [9. Ā.]
महेषुधी
महत् [adj]
महेषुधी
इषुधि [mf]
वानरश्च ध्वजो दिव्यो निःसङ्गो धूमवद्गतिः । रथश्च चतुरन्तायां यस्य नास्ति समस्त्विषा ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
वानरश्च
वानर [adj]
वानरश्च
च [ind]
ध्वजो
ध्वज [mn]
दिव्यो
दिव्य [adj]
निःसङ्गो
निःसङ्ग [adj]
धूमवद्
धूम [mn]
धूमवद्
वत् [ind]
गतिः
गति [f]
रथश्च
रथ [m]
रथश्च
च [ind]
चतुरन्तायां
चतुर् [nr]
चतुरन्तायां
अन्त [m]
यस्य
यद् [pron]
नास्ति
न [ind]
नास्ति
अस् [2. P.]
समस्त्विषा
सम [pron]
समस्त्विषा
त्विष् [f]
महामेघनिभश्चापि निर्घोषः श्रूयते जनैः । महाशनिसमः शब्दः शात्रवाणां भयंकरः ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
महामेघनिभश्
महत् [adj]
महामेघनिभश्
मेघ [m]
महामेघनिभश्
निभ [adj]
चापि
च [ind]
चापि
अपि [ind]
निर्घोषः
निर्घोष [m]
श्रूयते
श्रु [4. P.]
जनैः
जन [m]
गुरुभारसहो
गुरु [adj]
गुरुभारसहो
भार [m]
गुरुभारसहो
सह [adj]
दिव्यः
दिव्य [adj]
शात्रवाणां
शात्रव [m]
भयंकरः
भयंकर [adj]
यं चातिमानुषं वीर्ये कृत्स्नो लोको व्यवस्यति । देवानामपि जेतारं यं विदुः पार्थिवा रणे ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यं
यद् [pron]
चातिमानुषं
च [ind]
चातिमानुषं
अति [ind]
चातिमानुषं
मानुष [adj]
वीर्ये
वीर्य [n]
कृत्स्नो
कृत्स्न [adj]
लोको
लोक [m]
व्यवस्यति
व्यवसा [6. Ā.]
देवानाम्
देव [m]
अपि
अपि [ind]
जेतारं
जेतृ [adj]
यं
यद् [pron]
विदुः
विद् [6. Ā.]
पार्थिवा
पार्थिव [m]
रणे
रण [m]
शतानि पञ्च चैवेषूनुद्वपन्निव दृश्यते । निमेषान्तरमात्रेण मुञ्चन्दूरं च पातयन् ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
शतानि
शत [mn]
पञ्च
पञ्चन् [adj]
चैवेषून्
च [ind]
चैवेषून्
एव [ind]
चैवेषून्
इषु [mf]
उद्वपन्न्
उद्वप् [1. P.]
इव
इव [ind]
दृश्यते
दृश् [6. P.]
निमेषान्तरमात्रेण
निमेष [m]
निमेषान्तरमात्रेण
अन्तर [n]
निमेषान्तरमात्रेण
मात्र [n]
बृहस्पतिम्
बृहस्पति [m]
उपागमत्
उपगम् [6. P.]
यमाह भीष्मो द्रोणश्च कृपो द्रौणिस्तथैव च । मद्रराजस्तथा शल्यो मध्यस्था ये च मानवाः ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
भीष्मद्रोणावतिरथौ
भीष्म [m]
भीष्मद्रोणावतिरथौ
द्रोण [m]
भीष्मद्रोणावतिरथौ
अतिरथ [m]
कृपो
कृप [mf]
द्रौणिश्
द्रौणि [m]
च
च [ind]
दुर्जयः
दुर्जय [m]
मद्रराजस्तथा
मद्र [m]
मद्रराजस्तथा
राज [m]
मद्रराजस्तथा
तथा [ind]
शल्यो
शल्य [m]
मध्यस्था
मध्यस्थ [adj]
ये
यद् [pron]
च
च [ind]
मानवाः
मानव [m]
युद्धायावस्थितं पार्थं पार्थिवैरतिमानुषैः । अशक्यं रथशार्दूलं पराजेतुमरिंदमम् ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
युद्धायावस्थितं
युद्ध [n]
युद्धायावस्थितं
अवस्था [1. Ā.]
पार्थं
पार्थ [m]
पार्थिवैर्
पार्थिव [m]
अतिमानुषैः
अति [ind]
अतिमानुषैः
मानुष [adj]
अशक्यं
अशक्य [adj]
रथशार्दूलं
रथ [m]
रथशार्दूलं
शार्दूल [m]
पराजेतुम्
पराजि [2. P.]
अरिंदमम्
अरिंदम [adj]
क्षिपत्येकेन वेगेन पञ्च बाणशतानि यः । सदृशं बाहुवीर्येण कार्तवीर्यस्य पाण्डवम् ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
क्षिपत्येकेन
क्षिप् [6. Ā.]
क्षिपत्येकेन
एक [pron]
वेगेन
वेग [m]
पञ्च
पञ्चन् [adj]
बाणशतानि
बाण [m]
बाणशतानि
शत [mn]
यः
यद् [pron]
सदृशं
सदृश [adj]
बाहुवीर्येण
बाहु [mf]
बाहुवीर्येण
वीर्य [n]
कार्तवीर्यस्य
कार्तवीर्य [m]
पाण्डवम्
पाण्डव [m]
तमर्जुनं महेष्वासं महेन्द्रोपेन्द्ररक्षितम् । निघ्नन्तमिव पश्यामि विमर्देऽस्मिन्महामृधे ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तम्
तद् [pron]
अर्जुनं
अर्जुन [m]
महेष्वासं
महत् [adj]
महेष्वासं
इष्वास [m]
महेन्द्रोपेन्द्ररक्षितम्
महत् [adj]
महेन्द्रोपेन्द्ररक्षितम्
इन्द्र [m]
महेन्द्रोपेन्द्ररक्षितम्
उपेन्द्र [m]
महेन्द्रोपेन्द्ररक्षितम्
रक्ष् [4. P.]
निघ्नन्तम्
निहन् [2. Ā.]
इव
इव [ind]
पश्यामि
दृश् [6. P.]
विमर्दे
विमर्द [m]
ऽस्मिन्महामृधे
इदम् [pron]
ऽस्मिन्महामृधे
महत् [adj]
ऽस्मिन्महामृधे
मृध [mn]
इत्येवं चिन्तयन्कृत्स्नमहोरात्राणि भारत । अनिद्रो निःसुखश्चास्मि कुरूणां शमचिन्तया ॥
English Translation
Thinking this day and night, O Bharata, am I sleepless and unhappy through anxiety for the good of the Kurus.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
इत्येवं
इति [ind]
इत्येवं
एवम् [ind]
चिन्तयन्
चिन्तय् [10. Ā.]
कृत्स्नम्
कृत्स्न [adj]
अहोरात्राणि
अहोरात्र [mn]
भारत
भारत [m]
अनिद्रो
अनिद्र [adj]
निःसुखश्चास्मि
निःसुख [adj]
निःसुखश्चास्मि
च [ind]
निःसुखश्चास्मि
अस् [2. P.]
कुरूणां
कुरु [m]
शमचिन्तया
शम [m]
शमचिन्तया
चिन्ता [f]
क्षयोदयोऽयं सुमहान्कुरूणां प्रत्युपस्थितः । अस्य चेत्कलहस्यान्तः शमादन्यो न विद्यते ॥
English Translation
A great cause of the destruction of the Kurus is now come. If there is no other means of an end to this quarrel, than peace, peace seems desirable to me and not war with the sons of Pritha. I have ever been of opinion that the Pandavas are possessed of greater strength than the Kurus.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
नो
नो [ind]
चेद्
चेद् [ind]
अयम्
इदम् [pron]
अभावः
अभाव [m]
स्यात्
अस् [2. P.]
कुरूणां
कुरु [m]
प्रत्युपस्थितः
प्रत्युपस्था [1. Ā.]
न
न [ind]
तु
तु [ind]
जेतार्जुनस्यास्ति
जेतृ [adj]
जेतार्जुनस्यास्ति
अर्जुन [m]
जेतार्जुनस्यास्ति
अस् [2. P.]
हन्ता
हन्तृ [adj]
चास्य
च [ind]
चास्य
इदम् [pron]
न
न [ind]
विद्यते
विद् [6. Ā.]
शमो मे रोचते नित्यं पार्थैस्तात न विग्रहः । कुरुभ्यो हि सदा मन्ये पाण्डवाञ्शक्तिमत्तरान् ॥
English Translation
A great cause of the destruction of the Kurus is now come. If there is no other means of an end to this quarrel, than peace, peace seems desirable to me and not war with the sons of Pritha. I have ever been of opinion that the Pandavas are possessed of greater strength than the Kurus.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तत्र
तत्र [ind]
मे
मद् [pron]
रोचते
रुच् [1. P.]
नित्यं
नित्यम् [ind]
पार्थैः
पार्थ [m]
सार्धं
सार्धम् [ind]
न
न [ind]
विग्रहः
विग्रह [mn]
कुरुभ्यो
कुरु [m]
हि
हि [ind]
सदा
सदा [ind]
मन्ये
मन् [8. P.]
पाण्डवाञ्
पाण्डव [m]
शक्तिमत्तरान्
शक्तिमत्तर [adj]