Canonical Ref: KS 8.76
Metrical Form: रथोद्धता
Sanskrit (Devanāgarī)
आर्द्रकेसरसुगन्धि ते मुखं मत्तरक्तनयनं स्वभावतः । अत्र लब्धवसतिर्गुणान्तरं किं विलासिनि मदः करिष्यति ॥
व्याख्या / Traditional Commentary & Notes
Classical Exegesis
सञ्जीविनीटीका (मल्लिनाथः):
आर्द्रेति । हे विलासिनि ! अत्र लब्धवसतिः मधु इदं ते स्वभावत आर्द्रकेसरसुगन्धि सरसकेसरसुगन्धि । `गन्धस्येदुत्पूतिससुरभिभ्यः` इत्यनेनेकारः । मुखम् । मत्तं रक्तमेव नयनं यस्य तत् । हे विलासिनि विलसनशीले ! अत्र तन्मुखे लब्धवसतिर्लब्धानुप्रवेशो मधुमद्यं कं गुणान्तरं गुणविशेषं करिष्यति । न कंचिदित्यर्थः । केसरसौगन्ध्यादिगुणानां त्वन्मुखे स्वभावसिद्धत्वान्मधुनः फलं न पश्यामीत्यर्थः । `अर्धर्चाः पुंसि च` (पा.2|4|31) इति पुंलिङ्गत्वम् । यदाहुः- `मकरन्दस्य मद्यस्य माक्षिकस्य च वाचकः । अर्धर्चादिगणे पाठात्पुंनपुंसकयोर्मधुः ॥` इति
अन्वयः:
हे विलासिनि ! अत्र लब्धवसतिः मधुः किं गुणान्तरं करिष्यति ? (यतः)इदं ते स्वभावत आर्द्रकेसरसुगन्धि मुखं मत्तरक्तनयनम्
Linguistic & Morphemic Analysis (Padaccheda)
Grammatical Parsing
आर्द्रकेसरसुगन्धि
Lemma: आर्द्र
POS: adj
आर्द्रकेसरसुगन्धि
Lemma: केसर
POS: mn
आर्द्रकेसरसुगन्धि
Lemma: सुगन्धि
POS: adj
ते
Lemma: त्वद्
POS: pron
मुखं
Lemma: मुख
POS: n
मत्तरक्तनयनं
Lemma: मद्
POS: 3. P.
मत्तरक्तनयनं
Lemma: रक्त
POS: adj
मत्तरक्तनयनं
Lemma: नयन
POS: n
स्वभावतः
Lemma: स्वभाव
POS: m
अत्र
Lemma: अत्र
POS: ind
लब्धवसतिर्
Lemma: लभ्
POS: 1. P.
लब्धवसतिर्
Lemma: वसति
POS: f
गुणान्तरं
Lemma: गुण
POS: mn
गुणान्तरं
Lemma: अन्तर
POS: adj
किं
Lemma: क
POS: pron
विलासिनि
Lemma: विलासिनी
POS: f
मदः
Lemma: मद
POS: m
करिष्यति
Lemma: कृ
POS: 2. Ā. • Verb: करिष्यति
Canonical CTS URN Reference
Kumārasambhavam, KS 8.76. Poorvam Open Research Engine (PORE) Corpus.