Canonical Ref: KS 8.70
Metrical Form: रथोद्धता
Sanskrit (Devanāgarī)
एतदुच्छ्वसितपीतमैन्दवं वोढुमक्षममिव प्रभारसम् । मुक्तषट्पदविरावमञ्जसा भिद्यते कुमुदमा निबन्धनात् ॥
व्याख्या / Traditional Commentary & Notes
Classical Exegesis
सञ्जीविनीटीका (मल्लिनाथः):
एतदिति । एतत्कुमुदं कैरवं कर्तृ उच्छ्वसितेन पीतमुच्छ्वसितपीतम् । अतितृष्णयोच्छ्वस्योच्छ्वस्य पीतमित्यर्थः । इन्दोरिदमैन्दवं प्रभा चन्द्रिका सैव रसो द्रवस्तं सोढुमक्षममिवाञ्जसा मुक्तषट्पदविरावं प्रवर्तितभृङ्गनादं यथा तथा निबन्धनादा वृन्ताद्भिद्यते विकसति । कर्मकर्तरि लट् । यथा लोके कस्यचिदतिपानान्निःसहात्मन उच्चैः क्रोशत उदरं भिद्यते तथैतदिति भावः
अन्वयः:
एतत् कुमुदम् उच्छ्वसितपीतम् ऐन्दवं प्रभारसं वोढुम् अक्षमम् इव अञ्जसा मुक्तषट्पदविरावम् आनिबन्धनात् भिद्यते ।
Linguistic & Morphemic Analysis (Padaccheda)
Grammatical Parsing
एतद्
Lemma: एतद्
POS: pron
उच्छ्वसितपीतम्
Lemma: उच्छ्वस्
POS: 2. Ā.
उच्छ्वसितपीतम्
Lemma: पा
POS: 1. Ā.
ऐन्दवं
Lemma: ऐन्दव
POS: adj
वोढुम्
Lemma: वह्
POS: 2. P.
अक्षमम्
Lemma: अक्षम
POS: adj
इव
Lemma: इव
POS: ind
प्रभारसम्
Lemma: प्रभा
POS: f
प्रभारसम्
Lemma: रस
POS: mn
मुक्तषट्पदविरावम्
Lemma: मुच्
POS: 6. Ā.
मुक्तषट्पदविरावम्
Lemma: षट्पद
POS: m
मुक्तषट्पदविरावम्
Lemma: विराव
POS: m
अञ्जसा
Lemma: अञ्जसा
POS: ind
भिद्यते
Lemma: भिद्
POS: 6. P. • Verb: भिद्यते
कुमुदम्
Lemma: कुमुद
POS: mn
निबन्धनात्
Lemma: निबन्धन
POS: n
Canonical CTS URN Reference
Kumārasambhavam, KS 8.70. Poorvam Open Research Engine (PORE) Corpus.