Canonical Ref: KS 8.65
Metrical Form: रथोद्धता
Sanskrit (Devanāgarī)
रक्तभावमपहाय चन्द्रमा जात एष परिशुद्धमण्डलः । विक्रिया न खलु कालदोषजा निर्मलप्रकृतिषु स्थिरोदया ॥
व्याख्या / Traditional Commentary & Notes
Classical Exegesis
सञ्जीविनीटीका (मल्लिनाथः):
रक्तभावमिति । एष चन्द्रमा रक्तभावं रक्तत्वमुदयरागमपहाय परिशुद्धमण्डलः शुद्धबिम्बो निष्कण्टको जातः । तथाहि । निर्मलप्रकृतिषु स्वच्छभावेषु शुद्धसचिवसंपन्नेषु च कालदोषेण जाता कालदोषजा विक्रिया विकारः स्थिरोदया स्थायिनी न भवति खलु । चन्द्रोऽपि स्वभावनिर्मल इति । यथा कश्चिद्राजा कुतश्चिन्निमित्ताद्विरक्तमण्डलः पश्चात्प्रतिकृतशुद्ध्या स्वस्थमण्डलो भवति तद्वदिति भावः । तत्र प्रथमार्थे समासोक्तिरलङ्कारस्तस्यार्थान्तरन्यासेनाङ्गाङ्गिभावेन सङ्करः
अन्वयः:
एष चन्द्रमा रक्तभावम् अपहाय परिशुद्धमण्डलो जातः । निर्मलप्रकृतिषु कालदोषजा विक्रिया स्थिरोदया न खलु ।
Linguistic & Morphemic Analysis (Padaccheda)
Grammatical Parsing
रक्तभावम्
Lemma: रञ्ज्
POS: 6. Ā.
रक्तभावम्
Lemma: भाव
POS: m
अपहाय
Lemma: अपहा
POS: 3. P.
चन्द्रमा
Lemma: चन्द्रमस्
POS: m
जात
Lemma: जन्
POS: 4. P.
एष
Lemma: एतद्
POS: pron
परिशुद्धमण्डलः
Lemma: परिशुध्
POS: 4. P.
परिशुद्धमण्डलः
Lemma: मण्डल
POS: mfn
विक्रिया
Lemma: विक्रिया
POS: f
न
Lemma: न
POS: ind
खलु
Lemma: खलु
POS: ind
कालदोषजा
Lemma: काल
POS: m
कालदोषजा
Lemma: दोष
POS: mn
कालदोषजा
Lemma: ज
POS: adj
निर्मलप्रकृतिषु
Lemma: निर्मल
POS: adj
निर्मलप्रकृतिषु
Lemma: प्रकृति
POS: f
स्थिरोदया
Lemma: स्थिर
POS: adj
स्थिरोदया
Lemma: उदय
POS: m
Canonical CTS URN Reference
Kumārasambhavam, KS 8.65. Poorvam Open Research Engine (PORE) Corpus.