Canonical Ref: KS 8.12
Metrical Form: रथोद्धता
Sanskrit (Devanāgarī)
नीलकण्ठपरिभुक्तयौवनां तां विलोक्य जननी समाश्वसत् । भर्तृवल्लभतया हि मानसीं मातुरस्यति शुचं वधूजनः ॥
व्याख्या / Traditional Commentary & Notes
Classical Exegesis
सञ्जीविनीटीका (मल्लिनाथः):
नीलकण्ठेति । नीलकण्ठेन परिभुक्तं यौवनं यस्याः सा तथोक्ताम् । प्रियेण भुक्तयौवनामित्यर्थः । तां पार्वतीं विलोक्य जननी मेना समाश्वसत् । संतुतोषेत्यर्थः । श्वसिधातोर्लङ् । `अङ्गार्ग्यगालवयोः` इति विकल्पादडागमः । तथाहि । वधूजनो भर्तृवल्लभतया पतिवात्सल्येन मातुर्मानसीं मनोभवां शुचं शोकमस्यति निरम्यति हि । `विपर्ययाद्विपर्ययश्च` इत्यर्थादवसेयं सामान्यैकविशेषणसमर्थंनरुपोऽर्थान्तरन्यासः
अन्वयः:
नीलकण्ठपरिभुक्तयौवनां तां विलोक्य जननी समाश्वसत्; वधूजनः भर्तृवल्लभतया मातुः मानसीं शुचम् अस्यति ।
Linguistic & Morphemic Analysis (Padaccheda)
Grammatical Parsing
नीलकण्ठपरिभुक्तयौवनां
Lemma: नीलकण्ठ
POS: m
नीलकण्ठपरिभुक्तयौवनां
Lemma: परिभुज्
POS: 7. P.
नीलकण्ठपरिभुक्तयौवनां
Lemma: यौवन
POS: n
तां
Lemma: तद्
POS: pron
विलोक्य
Lemma: विलोकय्
POS: 10. Ā.
जननी
Lemma: जननी
POS: f
समाश्वसत्
Lemma: समाश्वस्
POS: 2. Ā. • Verb: समाश्वसत्
भर्तृवल्लभतया
Lemma: भर्तृ
POS: m
भर्तृवल्लभतया
Lemma: भर्तृ
POS: m
भर्तृवल्लभतया
Lemma: वल्लभ
POS: adj
भर्तृवल्लभतया
Lemma: वल्लभ
POS: adj
भर्तृवल्लभतया
Lemma: तद्
POS: pron
भर्तृवल्लभतया
Lemma: ता
POS: f
हि
Lemma: हि
POS: ind
मानसीं
Lemma: मानस
POS: adj
मातुर्
Lemma: मातृ
POS: f
अस्यति
Lemma: अस्
POS: 4. Ā. • Verb: अस्यति
शुचं
Lemma: शुच्
POS: f
वधूजनः
Lemma: वधू
POS: f
वधूजनः
Lemma: जन
POS: m
Canonical CTS URN Reference
Kumārasambhavam, KS 8.12. Poorvam Open Research Engine (PORE) Corpus.