Canonical Ref: KS 7.22
Metrical Form: उपजातिः
Sanskrit (Devanāgarī)
आत्मानमालोक्य च शोभमानमादर्शबिम्बे स्तिमितायताक्षी । हरोपयाने त्वरिता बभूव स्त्रीणां प्रियालोकफलो हि वेषः ॥
व्याख्या / Traditional Commentary & Notes
Classical Exegesis
सञ्जीविनीटीका (मल्लिनाथः):
आत्मानमिति । किञ्चेति चार्थः । गौरी शोभमानमात्मानं निजशरीरमादर्शबिम्बि दर्पणमण्डले । `दर्पणे मुकुरादर्शौ` इत्यमरः (अ.को.2|6|141) । स्तिमितायताक्ष्यादरान्निश्चलायतलोचना सत्यालोक्य हरोपयाने हरप्राप्तौ त्वरिता व्यग्रा बभूव । स्त्रीणां वेषो नेपथ्यं प्रियस्य भर्तुरालोको दर्शनं फलं प्रयोजनं यस्य स तथोक्तो हि । अन्यथारण्यचन्द्रिका स्यादिति भावः । अनेन कालाक्षमत्वलक्षणमौत्सुक्यमुक्तमित्यनुसंधेयम्
अन्वयः:
गौरी शोभमानम् आत्मानम् आदर्शबिम्बे आलोक्य स्तिमितायताक्षी (सती) हरोपयाने त्वरिता बभूव । हि स्त्रीणां वेषः प्रियालोकफलः (भवति) ।
Linguistic & Morphemic Analysis (Padaccheda)
Grammatical Parsing
आत्मानम्
Lemma: आत्मन्
POS: m
आलोक्य
Lemma: आलोकय्
POS: 10. Ā.
च
Lemma: च
POS: ind
शोभमानम्
Lemma: शुभ्
POS: 6. Ā.
आदर्शबिम्बे
Lemma: आदर्श
POS: m
आदर्शबिम्बे
Lemma: बिम्ब
POS: mn
स्तिमितायताक्षी
Lemma: स्तिमित
POS: adj
स्तिमितायताक्षी
Lemma: आयम्
POS: 6. P.
स्तिमितायताक्षी
Lemma: अक्ष
POS: adj
हरोपयाने
Lemma: हर
POS: m
हरोपयाने
Lemma: उपयान
POS: n
त्वरिता
Lemma: त्वर्
POS: 1. P.
बभूव
Lemma: भू
POS: 1. Ā. • Verb: बभूव
स्त्रीणां
Lemma: स्त्री
POS: f
प्रियालोकफलो
Lemma: प्रिय
POS: adj
प्रियालोकफलो
Lemma: आलोक
POS: m
प्रियालोकफलो
Lemma: फल
POS: n
हि
Lemma: हि
POS: ind
वेषः
Lemma: वेष
POS: m
Canonical CTS URN Reference
Kumārasambhavam, KS 7.22. Poorvam Open Research Engine (PORE) Corpus.