Canonical Ref: KS 5.12
Metrical Form: वंशस्थम्
Sanskrit (Devanāgarī)
महार्हशय्यापरिवर्तनच्युतैः स्वकेशपुष्पैरपि या स्म दूयते । अशेत सा बाहुलतोपधायिनी निषेदुषी स्थण्डिल एव केवले ॥
व्याख्या / Traditional Commentary & Notes
Classical Exegesis
सञ्जीविनीटीका (मल्लिनाथः):
महार्हेति ॥ महानर्हो मूल्यं यस्याः सा महार्हा श्रेष्ठा या शय्या तस्यां परिवर्तनेन लुण्ठनेन च्युतैर्भ्रष्टैः स्वकेशपुष्पैरपि या देवी दूयते स्म क्लिश्यते स्म । पुष्पाधिकसौकुमार्यादिति भावः । सा देवी बाहुलतामुपधत्त उपधानीकरोतीति बाहुलतोपधायिनी सती केवले संस्तरणरहिते स्थण्डिले भूमावेवाशेत शयितवती । तथा निषेदुष्युपविष्टा च । `क्वसुश्च` (पा.3|2|107) इति क्वसुः । `उगितश्च` (पा.4|1|6) इति ङीप् । भूमावेव शयनादिव्यवहारो न जातूपरीत्यर्थः
अन्वयः:
या महाऽर्हशय्यापरिवर्तनच्युतैः स्वकेशपुष्पैः अपि दूयते स्म, सा बाहुलतोपधायिनी (सती) केवले स्थण्डिले एव अशेत, निषेदुषी च ।
Linguistic & Morphemic Analysis (Padaccheda)
Grammatical Parsing
महार्हशय्यापरिवर्तनच्युतैः
Lemma: महार्ह
POS: adj
महार्हशय्यापरिवर्तनच्युतैः
Lemma: शय्या
POS: f
महार्हशय्यापरिवर्तनच्युतैः
Lemma: परिवर्तन
POS: n
महार्हशय्यापरिवर्तनच्युतैः
Lemma: च्यु
POS: 1. P.
स्वकेशपुष्पैर्
Lemma: स्व
POS: adj
स्वकेशपुष्पैर्
Lemma: केश
POS: m
स्वकेशपुष्पैर्
Lemma: पुष्प
POS: n
अपि
Lemma: अपि
POS: ind
या
Lemma: यद्
POS: pron
स्म
Lemma: स्म
POS: ind
दूयते
Lemma: दु
POS: 4. P. • Verb: दूयते
अशेत
Lemma: शी
POS: 1. Ā. • Verb: अशेत
सा
Lemma: तद्
POS: pron
बाहुलतोपधायिनी
Lemma: बाहु
POS: mf
बाहुलतोपधायिनी
Lemma: लता
POS: f
बाहुलतोपधायिनी
Lemma: उपधायिन्
POS: adj
निषेदुषी
Lemma: निषद्
POS: 1. Ā.
स्थण्डिल
Lemma: स्थण्डिल
POS: n
एव
Lemma: एव
POS: ind
केवले
Lemma: केवल
POS: adj
Canonical CTS URN Reference
Kumārasambhavam, KS 5.12. Poorvam Open Research Engine (PORE) Corpus.