Canonical Ref: KS 3.29
Metrical Form: उपजातिः
Sanskrit (Devanāgarī)
बालेन्दुवक्राण्यविकासभावाद्बभुः पलाशान्यतिलोहितानि । सद्यो वसन्तेन समागतानां नखक्षतानीव वनस्थलीनाम् ॥
व्याख्या / Traditional Commentary & Notes
Classical Exegesis
सञ्जीविनीटीका (मल्लिनाथः):
बालेन्द्विति । अविकासभावान्निर्विकासत्वान्मुकुलभावाद्देतोर्बालेन्दुरिव वक्राण्यतिलोहितान्यतिरक्तानि पलाशानि किंशुकपुष्पाणि । `पलाशं किंशुकः पर्णः` इत्यमरः । वसन्तेन पुंसा समागतानां संगतानां वनस्थलीनां स्त्रीणां सद्यः सद्यो दत्तानि । पुराणेष्वतिलौहित्याभावादिति भावः । नखक्षतानीव बभुः । अत्र वसन्तस्य वनस्थलीनां च विशेषणसाधारण्यान्नायकव्यवहारप्रतीतेः समासोक्तिस्तावदस्ति । `नखक्षतानीव` इति जातिस्वरुपोत्प्रेक्षा वक्रत्वलौहित्यगुणनिमित्ता जागर्ति । सा च नायकव्यवहाराश्रितसमासोक्तिगर्भिण्येवोत्तिष्ठत इत्युभयोरेककालतैव । विशेषणसामार्थ्यादप्रस्तुतस्य गम्यत्वे समासोक्तिरिष्यत इति हि लक्षणम्
अन्वयः:
अविकासभावात् बालेन्दुवक्राणि अतिलोहितानि पलाशानि वसन्तेन समागतानां वनस्थलीनां सद्यो नखक्षतानि इव बभुः ।
Linguistic & Morphemic Analysis (Padaccheda)
Grammatical Parsing
बालेन्दुवक्राण्य्
Lemma: बाल
POS: adj
बालेन्दुवक्राण्य्
Lemma: इन्दु
POS: m
बालेन्दुवक्राण्य्
Lemma: वक्र
POS: adj
अविकासभावाद्
Lemma: अविकास
POS: m
अविकासभावाद्
Lemma: भाव
POS: m
बभुः
Lemma: भा
POS: 2. Ā. • Verb: बभुः
पलाशान्य्
Lemma: पलाश
POS: n
अतिलोहितानि
Lemma: अति
POS: ind
अतिलोहितानि
Lemma: लोहित
POS: adj
सद्यो
Lemma: सद्यस्
POS: ind
वसन्तेन
Lemma: वसन्त
POS: m
समागतानां
Lemma: समागम्
POS: 6. P.
नखक्षतानीव
Lemma: नख
POS: mn
नखक्षतानीव
Lemma: क्षत
POS: n
नखक्षतानीव
Lemma: इव
POS: ind
वनस्थलीनाम्
Lemma: वन
POS: n
वनस्थलीनाम्
Lemma: स्थली
POS: f
Canonical CTS URN Reference
Kumārasambhavam, KS 3.29. Poorvam Open Research Engine (PORE) Corpus.