Canonical Ref: KS 3.28
Metrical Form: उपजातिः
Sanskrit (Devanāgarī)
वर्णप्रकर्षे सति कर्णिकारं दुनोति निर्गन्धतया स्म चेतः । प्रायेण सामग्र्यविधौ गुणानां पराङ्मुखी विश्वसृजः प्रवृत्तिः ॥
व्याख्या / Traditional Commentary & Notes
Classical Exegesis
सञ्जीविनीटीका (मल्लिनाथः):
वर्णेति । कर्णिकारं कर्णिकारकुसुमम् । `अवयवे च प्राण्योषधिवृक्षेभ्यः` (पा.4|3|135) इत्युत्पन्नस्य तद्धितस्य `पुष्पमूलेषु बहुलम्` इति लुक् । एवमन्यत्रापि द्रष्टव्यम् । वर्णप्रकर्षे वर्णोत्कर्षे सत्यपि निर्गन्धतया हेतुना चेतो दुनोति स्म पर्यतापयत् । `लट् स्मे` (पा.3|2|118) इति भूतार्थे लट् । तथाहि । प्रायेण विश्वसृजो विधातुः प्रवृत्तिर्गुणानां सामग्र्यविधौ साकल्यसंपादनविषये पराङ्मुखी । सर्वत्रापि वस्तुनि र्किचिद्वैकल्यं संपादयति । यथा चन्द्रे कलङ्कः । अतः कर्णिकारेऽपि नैर्गन्ध्यं युज्यत इति भावः । सामान्येन विशेषसमर्थनरुपोऽर्थान्तरन्यासोऽलंकारः
अन्वयः:
कर्णिकारं वर्णप्रकर्षे सति निर्गन्धतया चेतो दुनोति स्म । प्रायेण विश्वसृजः प्रवृत्तिः गुणानां सामग्र्यविधौ पराङ्मुखी ।
Linguistic & Morphemic Analysis (Padaccheda)
Grammatical Parsing
वर्णप्रकर्षे
Lemma: वर्ण
POS: mn
वर्णप्रकर्षे
Lemma: प्रकर्ष
POS: m
सति
Lemma: अस्
POS: 2. P.
कर्णिकारं
Lemma: कर्णिकार
POS: m
दुनोति
Lemma: दु
POS: 4. P. • Verb: दुनोति
निर्गन्धतया
Lemma: निर्गन्ध
POS: adj
निर्गन्धतया
Lemma: ता
POS: f
स्म
Lemma: स्म
POS: ind
चेतः
Lemma: चेतस्
POS: n
प्रायेण
Lemma: प्रायेण
POS: ind
सामग्र्यविधौ
Lemma: सामग्र्य
POS: n
सामग्र्यविधौ
Lemma: विधि
POS: m
गुणानां
Lemma: गुण
POS: mn
पराङ्मुखी
Lemma: पराङ्मुख
POS: adj
विश्वसृजः
Lemma: विश्वसृज्
POS: m
प्रवृत्तिः
Lemma: प्रवृत्ति
POS: f
Canonical CTS URN Reference
Kumārasambhavam, KS 3.28. Poorvam Open Research Engine (PORE) Corpus.