Canonical Ref: KS 1.57
Metrical Form: उपजातिः
Sanskrit (Devanāgarī)
तत्राग्निमाधाय समित्समिद्धं स्वमेव मूर्त्यन्तरमष्टमूर्तिः । स्वयं विधाता तपसः फलानाम्केनापि कामेन तपश्चचार ॥
व्याख्या / Traditional Commentary & Notes
Classical Exegesis
सञ्जीविनीटीका (मल्लिनाथः):
तत्रेति । तपसः फलानामिन्द्रत्वादीनां स्वयं विधाता जनयिता । दातेत्यर्थः । अष्टो मूर्तयो यस्य सोऽष्टमूर्तिरीश्वरः । `भूतार्कचन्द्रयज्वानो मृर्तयोऽष्टौ प्रकीर्तिताः` । इति तत्र प्रस्थे स्वं स्वकीयमेव मूर्त्यन्तरं मूर्तिभेदं समिद्भिः समिद्धं दीपितमग्निमाधाय प्रतिष्ठाप्य केनापि कामेन कयापि फलकामनया तपश्चचार चक्रे । `प्रयोजनमनुद्दिश्य न मन्दोऽपि प्रवर्तते` इति न्यायात्कामेनेत्युक्तम् । तस्यावाप्तसमस्तकामत्वात्केनापीत्युक्तम्
अन्वयः:
तपसः फलानां स्वयं विधाता अष्टमूर्तिः तत्र स्वम् एव मूर्त्यन्तरं समित्समिद्धम् अग्निम् आधाय केन अपि कामेन तपः चचार ।
Linguistic & Morphemic Analysis (Padaccheda)
Grammatical Parsing
तत्राग्निम्
Lemma: तत्र
POS: ind
तत्राग्निम्
Lemma: अग्नि
POS: m
आधाय
Lemma: आधा
POS: 3. Ā.
समित्समिद्धं
Lemma: समिध्
POS: f
समित्समिद्धं
Lemma: समिन्ध्
POS: 2. Ā.
स्वम्
Lemma: स्व
POS: adj
एव
Lemma: एव
POS: ind
मूर्त्यन्तरम्
Lemma: मूर्ति
POS: f
मूर्त्यन्तरम्
Lemma: अन्तर
POS: adj
अष्टमूर्तिः
Lemma: अष्टमूर्ति
POS: m
स्वयं
Lemma: स्वयम्
POS: ind
विधाता
Lemma: विधातृ
POS: m
तपसः
Lemma: तपस्
POS: n
फलानाम्
Lemma: फल
POS: n
केनापि
Lemma: क
POS: pron
केनापि
Lemma: अपि
POS: ind
कामेन
Lemma: काम
POS: m
तपश्
Lemma: तपस्
POS: n
चचार
Lemma: चर्
POS: 1. Ā. • Verb: चचार
Canonical CTS URN Reference
Kumārasambhavam, KS 1.57. Poorvam Open Research Engine (PORE) Corpus.