Canonical Ref: KS 1.48
Metrical Form: उपजातिः
Sanskrit (Devanāgarī)
लज्जा तिरश्चां यदि चेतसि स्यादसंशयं पर्वतराजपुत्र्याः । तं केशपाशं प्रसमीक्ष्य कुर्युर्वालप्रियत्वं शिथिलं चमर्यः ॥
व्याख्या / Traditional Commentary & Notes
Classical Exegesis
सञ्जीविनीटीका (मल्लिनाथः):
लज्जेति । तिरश्चां तिर्यग्जातीनां चेतसि लज्जा स्याद्यदि । संशयाभावोऽसंशयम् । सन्देहो नास्तीत्यर्थः । पर्वतराजपुत्र्याः । `शार्ङ्गरवाद्यञो ङीन्` (पा.4|1|73)इति ङीन् । तं प्रसिद्धं केशपाशं केशकलापम् । `पाशः पक्षश्च हस्तश्च कलापार्थाः कचात्परे` इत्यमरः (अ.को.2|6|99) । प्रसमीक्ष्य दृष्ट्वा चमर्यो मृगीविशेषाः बालाः प्रिया यासामिति विग्रहे बालप्रियास्तासां भावो बालप्रियत्वम् । प्रियबालत्वमित्यर्थः । आहिताग्न्यादिपाठाव्दा परनिपातः । `त्वतलोर्गुणवचनस्य` इति पुंवद्भावः । शिथिलं कुर्युः । निर्लज्जत्वान्न शिथिलयन्तीत्यर्थः । अत एवात्र निर्लज्जत्वकरणहेतोराद्यपादे वाक्यार्थत्वेनोक्त्या काव्यलिङ्गाख्योऽलङ्कारः । तदुक्तम्-- `हेतोर्वाक्यपदार्थत्वे काव्यलिङ्गमुदाहृतम्` इति
अन्वयः:
तिरश्चां चेतसि लज्जा स्यात् यदि, असंशयं पर्वतराजपुत्र्याः तं केशपाशं प्रसमीक्ष्य चमर्यः बालप्रियत्वं शिथिलं कुर्युः ।
Linguistic & Morphemic Analysis (Padaccheda)
Grammatical Parsing
लज्जा
Lemma: लज्जा
POS: f
तिरश्चां
Lemma: तिर्यञ्च्
POS: adj
यदि
Lemma: यदि
POS: ind
चेतसि
Lemma: चेतस्
POS: n
स्याद्
Lemma: अस्
POS: 2. P. • Verb: स्यात्
असंशयं
Lemma: असंशयम्
POS: ind
पर्वतराजपुत्र्याः
Lemma: पर्वतराज
POS: m
पर्वतराजपुत्र्याः
Lemma: पुत्री
POS: f
तं
Lemma: तद्
POS: pron
केशपाशं
Lemma: केश
POS: m
केशपाशं
Lemma: पाश
POS: m
प्रसमीक्ष्य
Lemma: प्रसमीक्ष्
POS: 1. Ā.
कुर्युर्
Lemma: कृ
POS: 2. Ā. • Verb: कुर्युः
वालप्रियत्वं
Lemma: वाल
POS: m
वालप्रियत्वं
Lemma: प्रिय
POS: adj
वालप्रियत्वं
Lemma: त्व
POS: n
शिथिलं
Lemma: शिथिल
POS: adj
चमर्यः
Lemma: चमरी
POS: f
Canonical CTS URN Reference
Kumārasambhavam, KS 1.48. Poorvam Open Research Engine (PORE) Corpus.