Canonical Ref: KS 1.35
Metrical Form: इन्द्रवज्रा
Sanskrit (Devanāgarī)
वृत्तानुपूर्वे च न चातिदीर्घे जङ्घे शुभे सृष्टवतस्तदीये । शेषाङ्गनिर्माणविधौ विधातुर्लावण्य उत्पाद्य इवास यत्नः ॥
व्याख्या / Traditional Commentary & Notes
Classical Exegesis
सञ्जीविनीटीका (मल्लिनाथः):
वृत्तेति । वृत्ते वर्तुले पूर्वमनुगतेऽनुपूर्वे । गोपुच्छाकार इत्यर्थः । वृत्ते च ते अनुपूर्वे च वृत्तानुपूर्वे नातिदीर्धे च । महाविभाषया न समासः । नञो विशेषणत्वं चशब्दप्रयोगादेव ज्ञेयम् । शुभे मङ्गले । तस्या इमे तदीये जङ्घे प्रसृते । `जङ्घा तु प्रसृता` इत्यमरः (अ.को.2|6|73) । सृष्टवतो निर्मितवतो विधातुः स्त्रष्टुः शेषाङ्गनिर्माणविधौ । जङ्घाव्यतिरिक्तावयवनिर्माणार्थमित्यर्थः । उत्पाद्ये पुनः संपाद्ये लावण्ये कान्तिविशेषविषये । लावण्यलक्षणं तूक्तम् (२५) श्लेक टीo। यत्न आसेव बभूवेवेत्युत्प्रेक्षा । उपादानमन्तरेण कार्यस्य दुष्करत्वात्तदङ्गानां न लावण्योपादानकत्वात्पूर्वसंपादितस्य च जङ्घार्थमेव कार्त्स्त्येन विनियोगात्पुनर्लावण्यसंपादने यत्नः स्यादेवेत्येतादृक्सौन्दर्ये दज्जङ्गे इति भावः । आसेति बभूवार्थे `तिङन्तप्रतिरुपकमव्ययम्` इत्याह शाकटायनः । वल्लभस्तु- `न तिङन्तप्रतिरुपकमव्ययम्` `अस्तेर्भूः` (पा.2|4|52) इति भ्वादेशनियमात्तादृक्तिङन्तस्यैवाभावात् । किंतु कवीनामयं प्रामादिकः प्रयेगः` इत्याह । वामनस्तु- `अस गतिदोप्त्यादानेष्वितिः धातोर्लिटि रुपमिदम्` इत्याह । अस इत्यनुदात्तेद्दीप्त्यर्थे आस दिदीपे । प्रवृत्त इत्यर्थः
अन्वयः:
वृत्ताऽनुपूर्वे न च अति दीर्धे शुभे तदीये जङ्घे सृष्टवतः विधातुः शेषाङ्गनिर्माणविधौ उत्पाद्ये लावण्ये यत्न आस इव ।
Linguistic & Morphemic Analysis (Padaccheda)
Grammatical Parsing
वृत्तानुपूर्वे
Lemma: वृत्त
POS: adj
वृत्तानुपूर्वे
Lemma: अनुपूर्व
POS: adj
च
Lemma: च
POS: ind
न
Lemma: न
POS: ind
चातिदीर्घे
Lemma: च
POS: ind
चातिदीर्घे
Lemma: अति
POS: ind
चातिदीर्घे
Lemma: दीर्घ
POS: adj
जङ्घे
Lemma: जङ्घा
POS: f
शुभे
Lemma: शुभ
POS: adj
सृष्टवतस्
Lemma: सृज्
POS: 2. P.
तदीये
Lemma: तदीय
POS: adj
शेषाङ्गनिर्माणविधौ
Lemma: शेष
POS: mn
शेषाङ्गनिर्माणविधौ
Lemma: अङ्ग
POS: n
शेषाङ्गनिर्माणविधौ
Lemma: निर्माण
POS: mn
शेषाङ्गनिर्माणविधौ
Lemma: विधि
POS: m
विधातुर्
Lemma: विधातृ
POS: m
लावण्य
Lemma: लावण्य
POS: n
उत्पाद्य
Lemma: उत्पादय्
POS: 10. Ā.
इवास
Lemma: इव
POS: ind
इवास
Lemma: अस्
POS: 2. P. • Verb: आस
यत्नः
Lemma: यत्न
POS: m
Canonical CTS URN Reference
Kumārasambhavam, KS 1.35. Poorvam Open Research Engine (PORE) Corpus.