RS • Chapter 2: Canto 2

RS 2.25

Canonical Ref: RS 2.25

Metrical Form: मालिनी

                    Sanskrit (Devanāgarī)
                

शिरसि बकुलमालां मालतीभिः समेतां विकसितनवपुष्पैर्यूथिकाकुड्मलैश्च । विकचनवकदम्बैः कर्णपूरं वधूनां रचयति जलदौघः कान्तवत्काल एषः ॥

व्याख्या / Traditional Commentary & Notes Classical Exegesis

ऋतुसमुच्चयटीका (अमरकीर्तिसूरिः): शिरसीति ॥ एषः समीपवर्ती वर्षाऋतुसम्बन्धी काले वधूनां कर्णपूरं कर्णाभरणम् । रचयति नवीनमुत्पादयति । कैः — विकचा विकासमाप्ता ये नवकदम्बा नूतनकदम्बवृक्षा विकचनवकदम्बास्तैः । नव शब्देन सुन्दरता सूचिता । अथ च पुनर्वधूनां शिरसि शिरोनिमित्तं बकुलानामशोकवृक्षपुष्पाणां माला बकुलमाला तां करोति निष्पादयति । किं भूतां बकुलमालाम् — मालतीभिर्मालिनीपुष्पैः समेतां संयुक्ताम् । पुनः किं भूतैः — कुसुमितानि विकसितानि यानि वनपुष्पाणि तैः। यूथिकायाः कुड्मलानि कलिकास्तैः समेतां मिश्रिताम् । `कुड्मलो मुकुलोऽस्त्रियाम्` इत्यमरः (अ.को.2।4।16) । किं कालः — जलदस्य मेघस्यौघः समूहो विद्यतेऽस्मिन्निति जलदौघः । किं तत् — कान्तवत् भर्तृवत् । यथा कान्तः कामिनीनां कर्णपूरं मालाञ्च रचयति ॥ चन्द्रिकाटीका (मणिरामः): शिरसीति ॥ जलदानां मेघानामोघः सङ्घातो यस्मिन् स तथोक्तः । `स्तोमौघनिकरव्रातवारसङ्घातसञ्चयाः` इत्यमरः (अ.को.2।5।42) । एषः कालो वर्षाकालः कान्तवत् प्रियवद् वधूनां स्त्रीणां शिरसि मूर्धनि मालतीभिर्मालतीकुसुमैः । समेतां युक्तां बकुलमालां केसरस्रजं रचयति करोति तथा विकसितनवपुष्पैः संफ़ुल्लनूतनकुसुमैर्यूथिकाया मागधीलतायाः कुड्मलानि मुकुलानि तैः । `अथ मागधी । गणिका यूथिकाम्बष्ठाः` इत्यमरः (अ.को.2।4।71) । `कुड्मलो मुकुलोऽस्त्रियाम्` इत्यमरः (अ.को.2।4।16) । विकचानि विकसितानि नवानि नूतनानि यानि कदम्बानि कदम्बकुसुमानि तैश्च कर्णपूरं कर्णावतंसं रचयति करोतीत्यर्थः ॥

Linguistic & Morphemic Analysis (Padaccheda)

Grammatical Parsing

शिरसि

                                                        Lemma: शिरस्
                                                    

                                                        POS: n                                                                                                            

बकुलमालां

                                                        Lemma: बकुल
                                                    

                                                        POS: m                                                                                                            

बकुलमालां

                                                        Lemma: माला
                                                    

                                                        POS: f                                                                                                            

मालतीभिः

                                                        Lemma: मालती
                                                    

                                                        POS: f                                                                                                            

समेतां

                                                        Lemma: समे
                                                    

                                                        POS: 2. P.                                                                                                            