Canonical Ref: RS 2.13
Metrical Form: वंशस्थम्
Sanskrit (Devanāgarī)
विपाण्डुरं कीटरजस्तृणान्वितं भुजंगवद्वक्रगतिप्रसर्पितम् । ससाध्वसैर्भेककुलैर्निरीक्षितं प्रयाति निम्नाभिमुखं नवोदकम् ॥
व्याख्या / Traditional Commentary & Notes
Classical Exegesis
ऋतुसमुच्चयटीका (अमरकीर्तिसूरिः):
विलोचनेति ॥ प्रवासिनां पथिकजनानां प्रमदाः निराशाः स्थिताः `वर्षास्ववश्यं वयमागमिष्याम` इत्यवधिलोपान्निराशाः स्थिताः इत्यर्थः । किं भूताः प्रमदाः — विलोचनान्येवेन्दीवराणि नीलकमलानि तत्र ये वारिबिन्दवस्तैः अर्थादश्रुभिर्निषिक्ताः बिम्बाकारा अधरा एव चारूपल्लवा यासां ताः । निरस्तानि माल्यानि पुष्पदामानि आभरणानि चानुलेपनानि चन्दनादीनि याभिस्ताः `माल्यं पुष्पे तु पुष्पदाम्नि` इति वैजयन्ती ॥
चन्द्रिकाटीका (मणिरामः):
विलोचनेति ॥ विलोचनानि नेत्राणीन्दीवराणीव नीलोतपलानीवेति विलोचनेन्दीवराणि तेषां ये वारिबिन्दवो जलबिन्दवस्तैः कृत्वा निषिक्ताः संसिक्ताः बिम्बाधरा बिम्बसदृशाधराश्चारुपल्लवा इवेति ते यासां तास्तथोक्ताः । बिम्बपदेनारक्तत्वं पल्लवपदेन च कोमलत्वं व्यज्यते । निरस्तानि त्यक्तानि माल्यान्याभरणानि भूषणान्यनुलेपनानि चन्दनादीनि याभिस्तास्तथोक्ताः प्रवासिनां प्रोषितानां प्रमदाः स्त्रियो निजरमणसमागमसङ्गजनितसुखे निराशा आशारहिताः स्थिता आसन्नित्यर्थः ॥
Linguistic & Morphemic Analysis (Padaccheda)
Grammatical Parsing
विपाण्डुरं
Lemma: विपाण्डुर
POS: adj
कीटरजस्तृणान्वितं
Lemma: कीट
POS: m
कीटरजस्तृणान्वितं
Lemma: रजस्
POS: n
कीटरजस्तृणान्वितं
Lemma: तृण
POS: n
कीटरजस्तृणान्वितं
Lemma: अन्वित
POS: adj
भुजंगवद्
Lemma: भुजंग
POS: m
भुजंगवद्
Lemma: वत्
POS: ind
वक्रगतिप्रसर्पितम्
Lemma: वक्रगति
POS: f
वक्रगतिप्रसर्पितम्
Lemma: प्रसर्पय्
POS: 10. P.
ससाध्वसैर्
Lemma: स
POS: ind
ससाध्वसैर्
Lemma: साध्वस
POS: n
भेककुलैर्
Lemma: भेक
POS: m
भेककुलैर्
Lemma: कुल
POS: n
निरीक्षितं
Lemma: निरीक्षय्
POS: 10. P.
प्रयाति
Lemma: प्रया
POS: 2. Ā. • Verb: प्रयाति
निम्नाभिमुखं
Lemma: निम्न
POS: n
निम्नाभिमुखं
Lemma: अभिमुख
POS: adj
नवोदकम्
Lemma: नव
POS: adj
नवोदकम्
Lemma: उदक
POS: n
Canonical CTS URN Reference
Ṛtusaṁhāram, RS 2.13. Poorvam Open Research Engine (PORE) Corpus.