Canonical Ref: MD 49
Metrical Form: मन्दाक्रान्ता
Sanskrit (Devanāgarī)
हित्वा हालामभिमतरसां रेवतीलोचनाङ्कां बन्धुप्रीत्या समरविमुखो लाङ्गली याः सिषेवे । कृत्वा तासामभिगममपां सोम्य सारस्वतीनामन्तःस्वच्छस्त्वमपि भविता वर्णमात्रेण कृष्णः ॥
व्याख्या / Traditional Commentary & Notes
Classical Exegesis
वल्लभदेवः:
हे सोम्य दर्शनीयं तासां सरस्वतीसम्बन्धिनीनामपामभिगमं सेवनं विधाय निश्चेतनस्त्वमप्यन्तःस्वच्छोऽभ्यन्तरनिर्मलो भविता भविष्यसि । केवलं वर्णमात्रेण कृष्णः काल इति महा[अस्पष्टं मुद्रणम्]पुण्यत्वोक्तिः । अथ च वस्तुस्वभाव एवैष यन्मेघानां पानीयपानाद्बहिःकृष्णत्वमिति । तामामित्युक्तम् । कामामित्याह । या अपो लाङ्गलो हलधरो हालां मुरां हित्वोपेक्ष्य सिषेवे भेजे । बन्धूनां कुरुपाण्डवानां प्रीत्या वेसुख्यरक्षया । स हि तैर्योद्धुमर्थितः । द्वयेऽपि मे बान्धवाः । तत्कुत्र व्रजामीति विचार्य वेश्म त्याक्त्वा सारस्वततीर्थयात्रामकरोत् । हालात्यागेन नियमग्रहणं तीर्थसेवने प्रतिपादयति । कीदृशीं हालाम् । अभिमतरसामिष्टास्वादाम् । स हि सुराप्रियः । रेवती तद्भार्या । तस्या लोचने एवाङ्कश्चिह्नं प्रतिविम्बवशाद्यस्याः । भवितेति तृजन्तः । स हि कालसामान्ये । सोम व सोम्यः । शाखादिभ्यो यत् ॥
Linguistic & Morphemic Analysis (Padaccheda)
Grammatical Parsing
हित्वा
Lemma: हा
POS: 1. P.
हालाम्
Lemma: हाला
POS: f
अभिमतरसां
Lemma: अभिमन्
POS: 4. P.
अभिमतरसां
Lemma: रस
POS: mn
रेवतीलोचनाङ्कां
Lemma: रेवती
POS: f
रेवतीलोचनाङ्कां
Lemma: लोचन
POS: n
रेवतीलोचनाङ्कां
Lemma: अङ्क
POS: mn
बन्धुप्रीत्या
Lemma: बन्धु
POS: m
बन्धुप्रीत्या
Lemma: प्रीति
POS: f
समरविमुखो
Lemma: समर
POS: mn
समरविमुखो
Lemma: विमुख
POS: adj
लाङ्गली
Lemma: लाङ्गलिन्
POS: m
याः
Lemma: यद्
POS: pron
सिषेवे
Lemma: सेव्
POS: 4. P. • Verb: सिषेवे
कृत्वा
Lemma: कृ
POS: 2. Ā.
तासाम्
Lemma: तद्
POS: pron
अधिगमम्
Lemma: अधिगम
POS: m
अपां
Lemma: अप्
POS: m
सौम्य
Lemma: सौम्य
POS: adj
सारस्वतीनाम्
Lemma: सारस्वत
POS: adj
अन्तः
Lemma: अन्तर्
POS: ind
शुद्धस्
Lemma: शुध्
POS: 4. Ā.
त्वम्
Lemma: त्व
POS: n
अपि
Lemma: अपि
POS: ind
भविता
Lemma: भू
POS: 1. Ā. • Verb: भविता
वर्णमात्रेण
Lemma: वर्ण
POS: mn
वर्णमात्रेण
Lemma: मात्र
POS: n
कृष्णः
Lemma: कृष्ण
POS: adj
Canonical CTS URN Reference
Meghadūtam, MD 49. Poorvam Open Research Engine (PORE) Corpus.