Canonical Ref: MD 15
Metrical Form: मन्दाक्रान्ता
Sanskrit (Devanāgarī)
रत्नच्छायाव्यतिकर इव प्रेक्ष्यमेतत्पुरस्ताद्वल्मीकाग्रात्प्रभवति धनुष्खण्डमाखण्डलस्य । येन श्यामं वपुरतितरां कान्तिमापत्स्यते ते बर्हेणेव स्फुरितरुचिना गोपवेशस्य विष्णोः ॥
व्याख्या / Traditional Commentary & Notes
Classical Exegesis
वल्लभदेवः:
एतत्पुरस्तादग्रे वल्मीकाग्रात्पिपीलिकोत्खातमृत्कूटप्रान्तादाखण्डलस्येन्द्रस्य धनुष्खण्डं चापैकदेशः प्रभवत्युत्पद्यते । सर्पगर्भं वल्मीकमिति सुरचापम्य प्रावृषि प्रभव इत्यागमः । कीदृशं तत् । अनेकवर्णत्वाद्रत्नच्छायाव्यतिकर इव बहुविधमणिकान्तिसंपर्कवत्प्रेक्षणीयं रम्यम् । येन च तव कृष्णं शरीरमतितरां कान्तिमापत्स्यते । यथा वल्लवरूपस्य हरेः प्रसरत्कान्तिना पिञ्छेन वपुः कान्तिमाप्तवत् । गोपा हि प्रायेण शवरवन्मयूरपिञ्छधारिणः । प्रसङ्गाच्च वर्षावर्णनमपि कविना क्रियत इति मार्गोपदेशेऽपि नास्य श्लोकस्यानवमरः । व्यतिकरो मिश्रीभावः । धनुष्खण्ड इति नित्यं समाम इति षत्वम् ॥
Linguistic & Morphemic Analysis (Padaccheda)
Grammatical Parsing
रत्नच्छायाव्यतिकर
Lemma: रत्न
POS: mn
रत्नच्छायाव्यतिकर
Lemma: छाया
POS: f
रत्नच्छायाव्यतिकर
Lemma: व्यतिकर
POS: m
इव
Lemma: इव
POS: ind
प्रेक्ष्यमेतत्पुरस्ताद्
Lemma: प्रेक्ष्
POS: 1. P.
प्रेक्ष्यमेतत्पुरस्ताद्
Lemma: एतद्
POS: pron
प्रेक्ष्यमेतत्पुरस्ताद्
Lemma: पुरस्तात्
POS: ind
वल्मीकाग्रात्
Lemma: वल्मीकाग्र
POS: n
प्रभवति
Lemma: प्रभू
POS: 1. Ā. • Verb: प्रभवति
धनुःखण्डम्
Lemma: धनुस्
POS: n
धनुःखण्डम्
Lemma: खण्ड
POS: mn
आखण्डलस्य
Lemma: आखण्डल
POS: m
येन
Lemma: यद्
POS: pron
श्यामं
Lemma: श्याम
POS: adj
वपुर्
Lemma: वपुस्
POS: n
अतितरां
Lemma: अतितराम्
POS: ind
कान्तिम्
Lemma: कान्ति
POS: f
आपत्स्यते
Lemma: आपद्
POS: 4. P. • Verb: आपत्स्यते
ते
Lemma: त्वद्
POS: pron
बर्हेणेव
Lemma: बर्ह
POS: mn
बर्हेणेव
Lemma: इव
POS: ind
स्फुरितरुचिना
Lemma: स्फुर्
POS: 6. Ā.
स्फुरितरुचिना
Lemma: रुचि
POS: f
गोपवेषस्य
Lemma: गोप
POS: m
गोपवेषस्य
Lemma: वेष
POS: m
विष्णोः
Lemma: विष्णु
POS: m
Canonical CTS URN Reference
Meghadūtam, MD 15. Poorvam Open Research Engine (PORE) Corpus.